Een visie op burgerschapsonderwijs in 5 stappen

Burgerschapsonderwijs doordacht vormgeven (2)

Burgerschapsonderwijs biedt scholen de kans om leerlingen te vormen tot betrokken, kritische en verantwoordelijke burgers. Maar hoe geef je daar invulling aan? In deze serie krijg je inzichten en praktische tips om burgerschapsonderwijs stevig te verankeren in je onderwijspraktijk. Zo geef je burgerschap écht betekenis in jouw school.

Hoe geef je richting aan burgerschapsonderwijs dat méér is dan een losstaand vak of incidentele activiteit? Dat begint met een duidelijke visie. Een visie op burgerschapsonderwijs helpt scholen om keuzes te maken die samenhangend en doelgericht zijn, passend bij de context van de school én bij de leerlingen die er dagelijks rondlopen. In dit artikel staat daarom het vormgeven van een visie centraal: Hoe geef je hier als school inhoud en richting aan? 

Lees ook de overige delen van deze serie (de serie zal regelmatig aangevuld worden) en schrijf je in voor het gratis kennisdossier over burgerschapsonderwijs in de Wij-leren Academie:

• Deel 1: De bouwstenen van goed burgerschapsonderwijs
• Deel 3: Zo ontwikkel je een sterke leerlijn voor burgerschapsonderwijs
• Deel 4: Zinvolle keuzes maken: welke burgerschapsactiviteiten passen bij jouw leerlijn?
• Gratis kennisdossier van de Wij-leren Academie over het burgerschapsonderwijs met infographics

Wat is een visie?

Een visie is een inspirerend en richtinggevend beeld van de toekomst. Het beschrijft wat een individu, organisatie of gemeenschap wil bereiken op de lange termijn en vormt daarmee de basis voor strategische keuzes. In het onderwijs bepaalt de visie hoe een school haar onderwijs vormgeeft en welke doelen zij nastreeft.

Een sterke onderwijsvisie is meer dan een formele tekst in een schoolgids; het is het fundament waarop belangrijke beslissingen worden gebaseerd, zoals de inrichting van het curriculum, toetsing en didactiek. Een duidelijke visie helpt scholen om richting te geven aan hun onderwijs, keuzes te onderbouwen en veranderingen door te voeren. 

Zonder een gedragen visie ontbreekt samenhang, wat kan leiden tot een stuurloos beleid.

Hoe ziet een visie op burgerschap eruit?

Een visie op burgerschapsonderwijs hoeft geen uitgebreid document te zijn. Een goed leesbare tekst van drie à vier pagina’s volstaat. Belangrijk is dat de visie herkenbaar, aansprekend en bruikbaar is. Verdere toelichting of uitwerkingen kunnen in bijlagen worden opgenomen. Een heldere visie bevat in elk geval de volgende onderdelen:

• De aanleiding: hierin wordt uitgelegd waarom je als school aandacht besteedt aan burgerschapsonderwijs. Redenen hiervoor kunnen zijn: maatschappelijke ontwikkelingen, wettelijke verplichtingen of specifieke gebeurtenissen binnen de schoolgemeenschap die de noodzaak voor burgerschapsonderwijs benadrukken. 
• Een beschrijving van de leerlingenpopulatie en hoe je daarop inspeelt: een korte schets van de samenstelling van de leerlingen, inclusief hun culturele, sociale en economische achtergronden en hoe het burgerschapsonderwijs aansluit bij hun achtergrond en behoeften. Zo zorg je ervoor dat het onderwijs relevant en effectief is voor alle leerlingen en zij zich aangesproken en betrokken voelen.
• De belangrijkste leerdoelen op hoofdlijnen: dit onderdeel geeft richting aan wat je als school met het burgerschapsonderwijs wilt bereiken. De leerdoelen op hoofdlijnen vormen de kern van wat je als school wilt meegeven aan leerlingen op het gebied van burgerschap. Het gaat om breed geformuleerde vaardigheden en waarden die richting geven aan lesinhoud, didactiek en toetsing, zonder dat ze per les zijn vastgelegd. Ze zijn specifiek genoeg om houvast te bieden, maar vormen daarnaast een basis die per bouw of vak verder uitgewerkt kan worden in specifieke leerdoelen en lesactiviteiten. Deze hoofdlijnen vormen daarmee de basis voor verdere uitwerking in leerlijnen.
• Een paar uitgangspunten voor de schoolcultuur: in dit onderdeel worden de principes en waarden die de basis vormen voor het dagelijkse schoolleven en de gedragsverwachtingen voor de leerlingen en leraren beschreven. Denk aan aspecten als een veilige en inclusieve leeromgeving, participatie van leerlingen in besluitvormingsprocessen en het stimuleren van een open dialoog. Geef een aantal duidelijke regels, bijvoorbeeld op het gebied van gelijke behandeling, geweld en discriminatie en uitsluiting.

Daarnaast ben je als school vrij om andere onderdelen toe te voegen aan de visie, zoals concrete leerdoelen, waar burgerschap een plek krijgt in de school, welke methode of materialen jullie gebruiken en de evaluatie van het burgerschapsonderwijs.

Hoe kun je een visie op burgerschap (door)ontwikkelen?

Om een goed onderbouwde en duidelijke visie op te stellen, kunnen de onderstaande 4 invalshoeken gebruikt worden (School en Veiligheid, 2025). Door alle invalshoeken te benutten, krijg je een zo compleet mogelijk geformuleerde visie. Formuleer bij elke invalshoek een aantal globale leerdoelen en een conclusie. Aan de hand hiervan kunnen jullie een visie op burgerschapsonderwijs (door)ontwikkelen.

Invalshoek 1: De eigen schoolcontext

Om snel tot een betekenisvol gesprek te komen voor het vormen van een visie op burgerschapsonderwijs is het belangrijk om te starten bij je eigen schoolcontext. Dit kan door als team bijvoorbeeld de onderstaande vijf vragen te bespreken. Zo ontstaat er een goed beeld van de beginsituatie en de context waarin het burgerschapsonderwijs vorm moet krijgen.

1. Wie zijn de leerlingen en de ouders die onze school in komen? 
2. Wie zijn wij, als leraren die de leerlingen en ouders bij de ingang ontvangen? Wat is onze achtergrond? Wat is onze professionele houding?
3. Wie zijn de partners rondom onze school die een rol spelen en hoe is de samenwerking?
4. Wie is de leerling die onze school verlaat: welke houding en vaardigheden heeft hij op zak? In hoeverre zien jullie je leerlingen als burger en in hoeverre mogen zij aan democratische oefening doen? 
5. Welke maatschappelijke gebeurtenissen hebben invloed op onze school? Welke vaardigheden en competenties hebben leerlingen nodig om met deze problemen om te kunnen gaan of om actie te kunnen ondernemen voor het oplossen van (een deel van) deze problemen?

Invalshoek 2: De basiswaarden en hun betekenis

Ga als team in gesprek over wat de basiswaarden van de democratische rechtsstaat voor jullie school betekenen en welke aanvullende waarden jullie belangrijk vinden om daaraan toe te voegen. Doe dat aan de hand van onder andere de volgende vragen:

• Hoe worden deze zichtbaar in het gedrag van leerlingen en leraren?
• Welke gedragsvaardigheden en competenties hebben leerlingen dus nodig?
• Hoe ga je dat stimuleren?

Hierdoor onderzoek je samen welke (basis)waarden belangrijk zijn voor de school en hoe deze zichtbaar moeten worden in gedrag, onderwijs en omgang binnen de school.

Invalshoek 3: Wat is ‘goed burgerschap’? 

Ga als team in gesprek over ‘goed burgerschap’. Wat verstaan jullie hieronder en hoe ziet dat er dan uit? Welke pedagogische visie hebben jullie op burgerschapsonderwijs en welke soort burgerschap hoort hierbij? Geef hierop antwoord aan de hand van de onderstaande tabel, waarin 3 soorten burgerschap te zien zijn die door Leenders, Veugelers en De Kat (2008) werden onderscheiden: aanpassingsgericht, individualiserend en kritisch democratisch. Elke soort is gebaseerd op verschillende clusters van pedagogische doelen, heeft daardoor een ander accent in doelen en hangt samen met andere pedagogisch-didactische praktijken. In de visie kun je op basis hiervan opnemen:

• Wat jullie onder goed burgerschap verstaan.
• Welke vorm van burgerschap jullie willen stimuleren.
• Wat dit betekent voor jullie didactiek, pedagogiek en lesinhoud.
• Welke houding en vaardigheden leerlingen volgens jullie nodig hebben om als burger te functioneren.

Tabel 1. Typen burgerschap zoals onderscheiden door Leenders, Veugelers en De Kat (2008). 

Invalshoek 4: De persoonlijke motivatie van leraren en leerlingen

Burgerschap is ook verbonden met de persoonlijke motivatie van jezelf en je leerlingen. Het krijgt vorm in en door het handelen van iedereen in de school en in de onderlinge interactie. Dit handelen gebeurt door onderliggende, vaak onbewuste, persoonlijke overtuigingen, ideeën, wensen en behoeften. 

Het is belangrijk om hierover gesprekken te voeren binnen het team en met leerlingen, zodat duidelijk wordt wat er leeft binnen de school. Op basis van deze gesprekken kunnen gezamenlijke normen, waarden, burgerschapsdoelen en gedragsverwachtingen worden geformuleerd die aansluiten bij wat mensen in de school drijft en wat zij belangrijk vinden. Zo ontstaat een visie die gedragen, herkenbaar en betekenisvol is. Gespreksvragen voor het team zijn bijvoorbeeld: 

• Waarom geef je eigenlijk les?
• Welke maatschappelijke ontwikkelingen stemmen je hoopvol? En welke somber?
• Welke levensles wil je de leerlingen meegeven? Waarom?
• In hoeverre zetten we de leefwereld van onze leerlingen centraal? Laten we hierbij ook ruimte voor individuele verschillen, in rollen, talenten of interesses?
• Wat zijn onze grenzen qua gedrag van leerlingen?

Gespreksvragen voor gesprekken met leerlingen zijn onder andere: 

• Wat versta jij onder meedoen in school/de wijk/stad/land/samenleving?
• Wat vind jij respect of zorg voor elkaar?
• Hoe wil jij behandeld worden en hoe behandel jij anderen?

Hoe stel je een visie op?

Na het doorlopen van alle invalshoeken is duidelijk geworden welke burgerschapskennis en -vaardigheden jullie belangrijk vinden om je leerlingen mee te geven en te laten ontwikkelen en wat jullie belangrijkste normen en waarden als school zijn. Nu kan er een visie opgesteld gaan worden aan de hand van de volgende stappen:

1. Leg de conclusies van elke invalshoek naast elkaar. Wat zijn overeenkomsten?
2. Filter de belangrijkste punten en de belangrijkste globale leerdoelen eruit.
3. Formuleer de visie. Zorg ervoor dat deze bestaat uit de eerder genoemde onderdelen.

In Figuur 1 vind je een overzicht van de stappen voor het ontwikkelen van een visie op het burgerschapsonderwijs.

Figuur 1. De 5 stappen in het ontwikkelen van een visie op burgerschapsonderwijs.

Wil je deze infographic in hoge resolutie downloaden of wil je meer te weten komen over burgerschap en het burgerschapsonderwijs? Schrijf je dan in voor het gratis kennisdossier over burgerschapsonderwijs in de Wij-leren Academie.

Tot slot

Een sterke visie op burgerschapsonderwijs vormt het fundament onder alles wat scholen doen om leerlingen voor te bereiden op actief en verantwoordelijk burgerschap. Door expliciete keuzes te maken, de schoolcontext als vertrekpunt te nemen en gezamenlijk te verkennen wat ‘goed burgerschap’ inhoudt en wat de onderliggende persoonlijke motivatie voor het geven van burgerschap binnen het team is, ontstaat een basis voor beleid én praktijk. Zo’n visie biedt houvast bij het maken van didactische en pedagogische keuzes, stimuleert samenhang en maakt het onderwijs herkenbaar en betekenisvol voor leerlingen.

In de volgende artikelen wordt verder uitgewerkt hoe deze visie vertaald kan worden naar een concrete leerlijn voor burgerschapsonderwijs en hoe leeractiviteiten en toetsing hier doelgericht op kunnen aansluiten.

Bronnen

• Eidhof, B., Kruijssen, J., & collega’s van Bureau Common Ground. (2024). Handboek burgerschapsonderwijs: Voor het voortgezet onderwijs (3e ed.). Den Haag: ProDemos.
• Leenders, H., Veugelers, W. & Kat, E. de (2008a). Teachers; Views on Citizenship in Secondary Education in the Netherlands. Cambridge Journal of Education, 38, 2, 155-170.
• School & Veiligheid. (2025, februari). QuickScan Burgerschap – Toolbox 2025. Geraadpleegd op 23 april 2025, van https://www.schoolenveiligheid.nl/wp-content/uploads/2025/02/C3_QuickScan-Burgerschap-Toolbox-2025_DEF.pdf