Zonder ankers geen horizon

In klaslokalen, teamkamers en bestuurskamers is dezelfde beweging voelbaar: vaste zekerheden verschuiven. Curriculumdiscussies volgen elkaar op, maatschappelijke spanningen komen de school binnen en technologie verandert razendsnel hoe leerlingen leren en zich verhouden tot kennis. Onderwijsprofessionals bevinden zich daarmee midden in een vloeibare wereld.

De samenleving waarin overheden, scholen, kerken en leidinggevenden bepaalden wat mocht en moest, maakt plaats voor een wereld waarin richting minder eenduidig is. In die oude wereld was handelen vaak gebaseerd op inzichten die anderen hadden bedacht. Dat werkte, zolang de wereld voorspelbaar bleef. Maar wat gebeurt er wanneer die duidelijkheid plaatsmaakt voor complexiteit? We leven nu in een tijd waar mogelijkheden zich eindeloos lijken uit te strekken. Waar de werkelijkheid sneller gaat dan instituties aan kunnen. Waar informatie ons overspoelt en zekerheden verdampen.

Wat betekent deze nieuwe werkelijkheid voor de kinderen die nu opgroeien? En voor iedereen die betrokken is bij de opvoeding van deze nieuwe generatie? Is begrenzing een restant van een tijd die voorbij is of hebben we kinderen nog kaders bij te brengen? 

Vloeibaarheid en het verlangen naar houvast

Hoewel regels-om-de-regels, standaardisatie en hiërarchie zichtbaar aan kracht verliezen, betekent dit niet dat begrenzing overbodig wordt. Integendeel. In een vloeibare wereld groeit het verlangen naar houvast. Zonder structuur ervaren veel mensen geen vrijheid, maar onrust. Geen ruimte, maar onzekerheid. Psychiater Robin Skynner beschrijft samen met John Cleese een beeld dat dit treffend verwoordt: een kind zit in een donkere kamer. Het zal die kamer nieuwsgierig verkennen wanneer het weet dat er muren zijn. Stevige, duidelijke grenzen waartegen het kan botsen. Ontbreken die muren, dan ontstaat angst. Niet omdat het kind vrijheid tekortkomt, maar omdat het niet weet waar de ruimte eindigt.

Structuur en grenzen geven mensen houvast.

Vrijheid blijkt veiligheid nodig te hebben. Dat geldt niet alleen voor kinderen. Ook volwassenen zoeken, bewust of onbewust, naar ankers in een wereld die voortdurend beweegt. Het gaat daarbij niet om het handhaven van de vanzelfsprekendheid dat ‘volwassenen altijd gelijk hebben’, ‘de leraar bepaalt’ en ‘de leidinggevende het weet’. We hebben ankers en kaders te ontwikkelen die passen bij deze tijd. Drie daarvan zijn fundamenteel:

1. ethiek;
2. psychologische veiligheid;
3. persoonlijke grensbewaking.

1. Ethiek als richting in het niet-weten

In een tijd waarin vaste normen verschuiven, wordt de vraag urgenter: hoe bepalen we wat goed is? Ethiek gaat niet over regels die extern worden opgelegd, maar over het vermogen om te reflecteren op ons handelen. Over de vraag hoe wij met elkaar willen omgaan. En misschien nog fundamenteler: wie wij willen zijn. Ethiek wordt zichtbaar in dilemma’s, wanneer geen enkel antwoord eenvoudig is. Juist die situaties vragen niet om snelle oplossingen, maar om vertraging. Om het gesprek. Om het wegen van belangen.

Voor de kinderen van nu betekent het dat ethisch en moreel leren denken cruciaal is. Dat ze zich leren afvragen:

• Wat betekent mijn keuze voor de ander?
• Wat is hier werkelijk belangrijk?
• Welk mens wil ik zijn in deze situatie?

Ethiek vormt daarmee geen beperking van vrijheid, maar een innerlijk kompas dat richting geeft wanneer externe structuren en normen vervagen.

Praktijkvoorbeeld:

Leg leerlingen een dilemma voor dat geen goed of fout antwoord heeft (Een leerling doet in de klas een uitspraak die anderen kwetsend vinden, maar zegt: “Ik mag toch mijn mening geven?”). Laat hen eerst individueel kiezen, daarna in duo’s beargumenteren en tot slot klassikaal verschillende waarden benoemen die meespelen. Niet de uitkomst, maar het wegen van perspectieven staat centraal.

2. Psychologische veiligheid als bedding

Maar een moreel en ethisch kompas alleen is onvoldoende. In een wereld vol onzekerheid hebben mensen een veilige basis nodig van waaruit zij kunnen onderzoeken. Dat fundament kan gelegd worden met psychologische veiligheid. Wanneer je fouten mag maken zonder gezichtsverlies. Wanneer je je stem mag laten horen zonder uitgesloten te worden. Wanneer verschil geen bedreiging is, maar een bron van leren. Juist in een tijd waarin polarisatie toeneemt, is psychologische veiligheid geen luxe maar noodzaak. Veiligheid en ontwikkeling blijken hiermee in de praktijk geen tegenpolen, maar elkaars voorwaarden.

Praktijkvoorbeeld:

Introduceer een vaste foutenroutine: elke week deelt de leraar (en later ook leerlingen) een gemaakte fout en wat die heeft opgeleverd. Benoem expliciet dat fouten informatie zijn. Zo wordt falen ontladen en leren genormaliseerd.

3. Persoonlijke grenzen in een grenzeloze wereld

Waar externe kaders vervagen, wordt interne begrenzing belangrijker. Zonder vaste werktijden, zonder eenduidige hiërarchieën, zonder collectieve rustmomenten, verschuift verantwoordelijkheid naar het individu. Maar wie zijn eigen grenzen niet kent, kan ze ook niet bewaken. Persoonlijke grensbewaking vraagt zelfkennis. Waar ligt mijn fysieke grens? Wat raakt mijn mentale ruimte? Wanneer zeg ik ‘ja’ terwijl ik ‘nee’ voel? Zonder dit fundament ontstaat overbelasting of aanpassing. Met dit fundament ontstaat ruimte. En precies daar raakt het kunnen functioneren binnen kaders aan creativiteit.

Praktijkvoorbeeld:

Laat leerlingen voorafgaand aan een project hun eigen grens aangeven: waar krijg ik energie van, wat kost mij veel, wanneer heb ik hulp nodig? Kom er tijdens het project op terug.

Creativiteit als antwoord op onzekerheid

Koos je vroeger voor tekenen in je pakket? Dan had je een pretpakket. Leuk voor erbij, maar niet slim als je serieus carrière wilde maken. Buiten de lijntjes kleuren was vooral iets voor creatieve hobbyisten. Maar in een wereld die bol staat van complexiteit, onzekerheid en onvoorspelbaarheid, is begrijpen hoe je buiten bestaande kaders kunt kleuren belangrijker dan ooit. Wanneer AI een groot deel van ons rationele denkvermogen overneemt en vaste routekaarten niet langer volstaan, hebben we mensen nodig die nieuwe paden kunnen verbeelden. Die omgaan met onvoorspelbaarheid. Die durven experimenteren zonder garantie op succes.

Kunstenaarsmindset: scheppen in onzekerheid

De kunstenaarsmindset staat voor die houding. Niet als esthetische vaardigheid, maar als manier van zijn. Een kunstenaar:

• kijkt met een frisse blik,
• verdraagt onzekerheid,
• laat zich raken,
• verbindt wat nog niet verbonden was,
• maakt iets tastbaars vanuit het onbekende.

Creativiteit is daarmee geen losstaand talent, maar het vermogen om met complexiteit te werken. Toekomstonderzoek laat zien dat juist werk waarin sociale interactie, verbeelding en improvisatie samenkomen, moeilijk te automatiseren is. Machines kunnen kennis verwerken, maar geen betekenis scheppen. Dat vermogen blijft menselijk.

Praktijkvoorbeeld: 

Plan bewust momenten waarin leerlingen iets maken zonder voorafgaand stappenplan. Bespreek achteraf: Wat deed je toen je vastliep? Zo leren ze onzekerheid verdragen en benutten.

Filosofische bril: ruimte in een vloeibare wereld 

Deze tijd vraagt ook om een filosofische houding. In de filosofie zijn meningen en gevoelens niet het eindpunt van het denken, maar het begin. Door eigen opvattingen kritisch te bevragen en het perspectief van de ander serieus te nemen, ontstaat mentale ruimte.De filosofische bril maakt onderliggende mensbeelden zichtbaar: wat vind ik normaal, wenselijk of succesvol en waarom? Achter elk oordeel schuilt een waarde. Door die waarden te onderzoeken, voorkomen we dat kaders verstarren tot vanzelfsprekendheden. Voor kinderen betekent dit dat zij leren twijfelen, onderbouwen, luisteren en meerdere perspectieven naast elkaar verdragen. Zo versterkt de filosofische houding de kunstenaarsmindset: zij verruimt het denken. 

Praktijkvoorbeeld: 

Stel verdiepende vragen bij stellige uitspraken (“Wat maakt dat jij dit vindt?” “Wat zou iemand anders kunnen denken?”). Niet om te corrigeren, maar om denken te vertragen en bewustwording te vergroten.

De samenhang: ankers en horizon

In een vloeibare wereld ontstaat vrijheid niet door grenzeloosheid, maar door reflectie binnen bewust gekozen ankers. Zonder kaders wordt creativiteit grenzeloos en daarmee richtingloos. Zonder creativiteit worden kaders verstarring. Ethiek geeft richting, psychologische veiligheid geeft vertrouwen en persoonlijke grenzen geven energie en helderheid. Vanuit dat fundament kan de kunstenaarsmindset en de filosofische bril tot bloei komen.

Pedagogiek in deze tijd vraagt niet om terugkeer naar starre regels, noch om volledige loslating. Zij vraagt om volwassenheid: het vermogen om grenzen te bieden en ruimte te scheppen. Misschien is dat wel de kern van begeleiding in een vloeibare wereld: muren bouwen waarbinnen gedwaald mag worden en stevige ankers slaan zodat we de horizon kunnen verkennen.

Pedagogiek vraagt om het bieden van grenzen en daarmee ruimte tussen die grenzen. 

In een volgend artikel verken ik hoe bewegen tussen kritisch denken en nieuwsgierigheid elkaar kunnen versterken in de dagelijkse onderwijspraktijk. Om zo de nieuwe generatie te leren leven in het dynamische speelveld waar zij in opgroeien. 

Literatuur:

• Van der Loo, H., & Beks, J. (2020). Psychologische veiligheid: Zo vorm je vrijmoedige teams. Boom Uitgevers.
• Twaalfhoven, M. (2020). Het is aan ons: Waarom we de kunstenaar in onszelf nodig hebben om de wereld te redden. Atlas Contact.
• Zegers – de Louw, K. (2025). In de kinderschoenen: opvoeden als niets meer vanzelfsprekend lijkt.  S2 Uitgevers.