Toetsing in het basisonderwijs (4): Methodegebonden toetsen: handig, hulpmiddel of hinderlijke routine?

Toetsing hoort bij onderwijs. Het helpt om zicht te krijgen op waar een leerling staat en wat een passende vervolgstap is. Niet altijd is direct zichtbaar of leerlingen begrijpen wat je aanbiedt. Toetsing kan dan inzicht bieden. Die toetsing kan gericht zijn op feedback: voor de leerling, de leraar of de gebruikte leermiddelen. Maar toetsen hebben vaak ook andere functies, zoals selectie of verantwoording (accountability). Dan gaat het om vergelijkingen tussen scholen of leerlingen. In de praktijk blijkt de functie van een toets niet altijd uit de toets zelf, maar uit het gebruik ervan in de praktijk. Daarmee zijn toetsen instrumenten die vooral op hun waarde in de praktijk moeten worden onderzocht. 

In deze artikelenserie gaan we in op vragen die leven rondom toetsing in het basisonderwijs. Wat betekent toetsing in de praktijk? Welke impact hebben toetsresultaten op leerlingen en scholen? En hoe verschilt de Nederlandse toetspraktijk van die in andere landen? We onderzoeken de betekenis en rol van toetsing. Kritisch, verdiepend en altijd met oog voor de praktijk.

Methodegebonden toetsen: handig hulpmiddel of hinderlijke routine?

De eerste drie artikelen van deze serie gingen over de brede doelen van onderwijs, het Nederlandse onderwijssysteem en de verschillen tussen toetsing in opbrengstgericht en ontwikkelingsgericht onderwijs. In dit vierde artikel richten we de aandacht op methodegebonden toetsen. Deze toetsen zijn in bijna elke klas aanwezig en vormen een belangrijk onderdeel van de dagelijkse toetspraktijk. Maar hoe waardevol zijn methodegebonden toetsen eigenlijk? Waar liggen hun kansen en waar juist hun valkuilen?

Dit is het vierde deel van een artikelenreeks over toetsing in het basisonderwijs.

- Lees hier deel 1 over brede onderwijsdoelen
- Lees hier deel 2 over het Nederlandse onderwijsstelsel
- Lees hier deel 3 over toetsing binnen het opbrengstgericht en ontwikkelingsgericht onderwijs

Wil je op de hoogte blijven van nieuwe artikelen, tips en infographics? Schrijf je dan in voor het gratis kennisdossier 'Toetsing in het basisonderwijs' van de Wij-leren Academie. 

Wat zijn methodegebonden toetsen?

In dit artikel verstaan we onder methodegebonden toetsen toetsen die direct gekoppeld zijn aan een specifieke lesmethode en door methodemakers met de methode worden meegeleverd. Ze zijn vooral bedoeld om af te nemen na een afgerond hoofdstuk of thema, bijvoorbeeld een rekenonderwerp of een taallessenserie. Het doel is om vast te stellen of leerlingen de leerdoelen van dat specifieke blok beheersen. Daarmee zijn methodegebonden toetsen in principe criteriumgericht: ze willen meten of een leerling de leerstof beheerst, los van hoe andere leerlingen presteren (normgerelateerd).

Methodegebonden toetsen lijken vanzelfsprekend, maar hun functie hangt sterk af van hoe ze worden ingezet.

De kernkenmerken van methodegebonden toetsen zijn:

• Direct gekoppeld aan de methode: de inhoud en opzet van de toetsen sluiten aan bij de gebruikte lesboeken.
• Focus op recente leerstof: toetsing volgt meestal direct na een hoofdstuk, thema of blok.
• Beoordelen van beheersing: de toets laat zien of specifieke doelen zijn behaald (criteriumgericht).
• Sturing voor de leraar: de resultaten helpen de leraar inzicht te krijgen in wat de leerlingen, of een leerling, heeft begrepen van de aangeboden leerstof.

Hoewel methodegebonden toetsen in hun inhoud criteriumgericht zijn, geldt dat lang niet altijd voor de manier waarop cijfers worden toegekend of voor hoe er beslissingen mee worden genomen. Zo worden op veel scholen de resultaten gebruikt om leerlingen onderling te vergelijken en leerlingen in te delen in verrijkings- of instructiegroepen. Daarmee verschuift het criteriumgerichte karakter van zo’n toets naar normgericht gebruik: het gaat minder om de vraag “Beheerst de leerling de gestelde leerdoelen?” en meer om “Hoe doet deze leerling het ten opzichte van de rest van de groep?” Dit kan praktisch lijken voor het organiseren van differentiatie, maar kent meerdere risico’s zoals we verderop in dit artikel zullen zien.

Wat bedoeld is om leerdoelen te toetsen, wordt in de praktijk vaak een vergelijking tussen leerlingen.

Plaats van methodegebonden toetsen in de toetspraktijk

Methodegebonden toetsen nemen een vaste plek in binnen het basisonderwijs. Vrijwel iedere methode voor taal, rekenen of wereldoriëntatie bevat na elk hoofdstuk of thema een toets. Daardoor komen methodegebonden toetsen frequent voor. De toetsfrequentie hangt sterk af van de lesmethode en de lesfrequentie, maar dit kan oplopen tot meerdere toetsen per week, met name in de bovenbouw van het primair onderwijs.

In vergelijking met LVS-toetsen en de doorstroomtoets hebben methodegebonden toetsen een andere functie. Ze zijn direct gekoppeld aan de gebruikte lesmethode en geven daardoor vooral inzicht in de verwerking van recente leerstof, terwijl LVS-toetsen bedoeld zijn om de voortgang over langere tijd te volgen (meer los van de lesstof) en de doorstroomtoets beslissend is voor het vervolgonderwijs.

Daarnaast worden methodegebonden toetsen vaak gebruikt als basis voor het rapportcijfer. De uitkomsten vormen zo niet alleen een hulpmiddel voor de leraar om de instructie bij te sturen, maar ook een officiële terugkoppeling richting ouders en leerlingen. Daarmee krijgen deze toetsen een zwaardere betekenis dan waarvoor ze oorspronkelijk bedoeld zijn. In feite verschuiven ze van low stakes (bedoeld om laagdrempelig inzicht te geven in de beheersing van leerstof) naar high stakes (waarbij de resultaten directe gevolgen hebben voor beoordeling en verwachtingen). Deze verschuiving kan de druk op zowel leerlingen als leraren vergroten en de waarde van de toets onevenredig groot maken, waar toetsen niet zomaar op berekend zijn.

Wanneer low stakes toetsen high stakes worden, verandert niet alleen de betekenis van de toets, maar ook de beleving van het leren.

Mogelijke opbrengsten van methodegebonden toetsen

Methodegebonden toetsen geven kortetermijninzicht in de beheersing van de leerstof, waardoor de leraar snel kan bijsturen. De resultaten bieden handvatten voor differentiatie: leerlingen die moeite hebben met de stof krijgen verlengde instructie of herhaling, terwijl leerlingen die de leerstof beheersen extra uitdaging kunnen krijgen. Zo sluiten methodegebonden toetsen beter aan bij verschillen in de groep en geven ze de leraar inzicht in de effectiviteit van de instructie.

Methodegebonden toetsen kunnen zichtbaar maken waar leerlingen staan en geven de leraar handelingsruimte.

Beperkingen en valkuilen

Hoewel methodegebonden toetsen nuttige informatie kunnen opleveren, kennen ze ook duidelijke beperkingen. In dit artikel bespreek ik er vijf.

1. Meetbeperkingen

Methodegebonden toetsen meten vooral de methode-inhoud. Ze geven absoluut geen volledig beeld van bredere leerdoelen. Ook leerstofgebonden toetsen maken keuzes in wat ze van de leerstof wel of niet aan bod laten komen, vaak geleid door wat ‘makkelijk’ toetsbaar is. Zo bevatten methodegebonden toetsen vaak vooral vragen gericht op ‘reproductie’ en veel minder vragen die gaan om verdieping of toepassing van wat aan bod is gekomen. Ook de manier waarop cijfers worden toegekend, houdt zelden verband met hoe belangrijk bepaalde aspecten van de leerstof zijn. Vaak tellen alle vragen even zwaar mee en wordt voor het behalen van een voldoende (5,5) uitgegaan van 55% goed. De kwaliteit verschilt bovendien sterk per uitgever. Uitkomsten van methodegebonden toetsen zijn daarmee niet zomaar geschikt voor belangrijke oordelen of beslissingen.

Wat methodegebonden toetsen meten, is vaak maar een fractie van wat leerlingen werkelijk leren.

2. Gebruiksverschuiving

Methodegebonden toetsen zijn bedoeld als criteriumgerichte low stakes toetsen, maar worden in de praktijk vaak normgericht en high stakes ingezet. Ze worden gebruikt voor groepsindeling (bijvoorbeeld instructie- of verrijkingsgroepen), het vergelijken van leerlingen of als basis voor rapportcijfers. Daardoor kunnen ze een zwaardere betekenis krijgen dan oorspronkelijk bedoeld. Het is dan het gebruik van de toets in de praktijk (en niet zozeer de toets zelf) die de toets te veel gewicht geeft.

3. Effecten op het onderwijs

De valkuilen beperken zich niet tot het toetsen zelf. Er zijn eveneens risico’s voor het onderwijs als geheel. Bekende risico’s zijn bijvoorbeeld teaching to the test en het backwash-effect: leraren kunnen geneigd zijn hun onderwijs vooral te richten op wat in de methode wordt getoetst, waardoor bredere ontwikkeling onderbelicht blijft. De toets bepaalt dan het curriculum, in plaats van het te ondersteunen.

4.Toetsdruk

Een belangrijk aandachtspunt is de toetsdruk die methodegebonden toetsen kunnen veroorzaken. Doordat leerlingen regelmatig getoetst worden, soms zelfs meerdere keren per week, kan het gevoel ontstaan dat leren vooral draait om het maken van toetsen en het verzamelen van ‘goede’ cijfers. Dit kan leiden tot spanning bij leerlingen en een negatieve houding tegenover leren. Vooral kinderen die herhaaldelijk laag scoren, kunnen het vertrouwen in hun eigen kunnen verliezen. Voor leraren betekent de hoge toetsfrequentie een constante stroom aan nakijkwerk en administratieve lasten. Dit verhoogt de werkdruk en beperkt de ruimte voor creatief of verdiepend onderwijs.

5. Ongelijkheid & bias

Tot slot is het een belangrijke beperking dat methodegebonden toetsen niet voor iedere leerling dezelfde gevolgen hebben. De manier waarop vragen zijn geformuleerd of de context die in de opgaven wordt gebruikt, sluit niet altijd aan bij de achtergrond of thuistaal van alle leerlingen. Daardoor ontstaat het risico van bias: leerlingen uit bijvoorbeeld kansarmere milieus of met een andere moedertaal worden sneller onderschat. In zulke gevallen meet de toets niet alleen de beheersing van de leerstof, maar ook hoe goed een leerling past bij de context van onderwijs. Dit kan leiden tot scheve verhoudingen en ongelijke kansen.

De valkuilen van methodegebonden toetsen staan samengevat in Figuur 1.

Figuur 1. De valkuilen van methodegebonden toetsen.

Wil je deze infographic gratis downloaden in hoge kwaliteit? Schrijf je dan in voor het kennisdossier 'Toetsing in het basisonderwijs' van de Wij-leren Academie.

Wanneer de toets het onderwijs gaat sturen, verschuift de focus van leren naar afrekenen.

Kritische vragen bij het gebruik

Het is belangrijk dat scholen bewust stilstaan bij de inzet van methodegebonden toetsen. Je hoeft ze niet te gebruiken, je kunt ze gebruiken. Een aantal vragen kan daarbij richting geven:

• Wat meten we echt met deze toetsen? Geven ze inzicht in de beheersing van leerdoelen en de kwaliteit van ons onderwijs, of alleen in de verwerking van de methode? Welke plek geven we ze dan in het beeld dat we van onze leerlingen willen vormen?

• Dekken de toetsen de inhoud zoals wij die belangrijk vinden? Bij methodegebonden toetsen worden keuzes gemaakt voor het toetsen van inhoud. Kijk of die inhoud aansluit bij wat je als school belangrijk vindt, van waarde vindt. Je kunt ook aanvullen met eigen vragen of opdrachten of besluiten helemaal zelf vragen of opdrachten te maken.
   
• Welke waarde kennen we toe aan de resultaten? Uit elke toets komen scores. Maar blijf je afvragen wat de waarde daarvan is en welk ‘gewicht’ je de uitkomst van een toets wilt geven in het beeld dat je vormt van een leerling. Kijk je alleen naar de toets, of ook naar observaties, leerlinggesprekjes, portfolio’s en andere informatie? En welke waarde ken je aan die andere vormen toe? Kortom: wat is van waarde?
   
• Zijn de uitkomsten bruikbaar voor verdere instructie en ondersteuning? Toetsen zijn een hulpmiddel en geen doel op zich. Het is goed je af te vragen waar een toets bij helpt. Helpen ze om onderwijs af te stemmen op de behoeften van leerlingen? En geven ze feedback aan de leraar over de gegeven instructie? Als je er geen waarde in ziet, kun je ook besluiten andere instrumenten te gebruiken. Een toets die de methode aanbiedt, is een aanbod en geen verplichting.
   
• Krijgt de leerling feedback die bijdraagt aan ontwikkeling? Of blijft het bij een cijfer of score? Dylan Wiliam zegt het mooi: “met een cijfer stopt het leren.” Een toets die uitmondt in cijfers helpt leerlingen niet met hun leren. Integendeel, veel toetsen kan schadelijk zijn voor motivatie en zelfbeeld. Voorzichtigheid is dus geboden.
   
• Of nemen we toetsen vooral af omdat het zo hoort? Toetsing om de ontwikkeling van leerlingen te monitoren is iets waar de school en de leraar zelf regie in hebben. Nadenken over bedoeling, functie, waarde in relatie tot een toets hoort bij de afwegingen die scholen en leraren kunnen maken bij het inzetten van toetsen. Het niet inzetten van een toets maar werken met goede verwerkingsopdrachten kan weleens van veel meer waarde zijn als het gaat om het verwerven van leerstof dan toetsen met vooral reproductievragen.

Door deze vragen te stellen, kunnen teams en scholen bepalen of methodegebonden toetsen werkelijk bijdragen aan beter onderwijs of vooral een routine zijn.

Wie bewust toetst, stelt niet de toets maar het leerproces centraal.

Alternatieven en aanvullingen

We doen er goed aan om toetsing veel breder te zien. Er zijn zoveel verschillende manieren om een rijker en breder beeld te krijgen van de ontwikkeling van leerlingen ten aanzien van de leerstof:

• Informeel toetsen tijdens het lesgeven: mondelinge vragen, wisbordjes en interactieve werkvormen geven direct feedback, zonder dat een formele toets nodig is.
• Observeren, portfolio’s en formatieve opdrachten: structureel werk en gedrag volgen, in relatie tot leerlijnen geeft inzicht in groei op langere termijn, veel meer dan een cijfer op een toets.
• Professionele beoordeling en dialoog: de expertise van de leraar en gesprekken met de leerling leveren vaak rijkere informatie op dan een toetscijfer.
• Peer- en self-assessment: leerlingen beoordelen hun eigen werk en dat van anderen, wat eigenaarschap en reflectie vergroot. Dit soort opdrachten levert feedback op waar leerlingen vaak meer aan hebben dan aan een cijfer.
• Project- of productbeoordeling: presentaties, samenwerkingsopdrachten of creatieve producten geven inzicht in kennis, vaardigheden en samenwerking en maken een verdiepingsslag mogelijk.

Zo verschuift de focus van toetsen als meetmoment naar werkelijk begrijpen wat een leerling heeft begrepen van de aangeboden leerstof en wat een leerling nodig heeft om verder te groeien. In Figuur 2 zijn de alternatieven van methodegebonden toetsing weergegeven.

Figuur 2. Rijke alternatieven voor traditionele toetsen.

Wil je deze infographic gratis downloaden in hoge kwaliteit? Schrijf je dan in voor het kennisdossier 'Toetsing in het basisonderwijs' van de Wij-leren Academie.

Echt inzicht in leren ontstaat niet uit cijfers, maar uit gesprekken, observaties en groei.

Conclusie en reflectie

Methodegebonden toetsen lijken onmisbaar, maar hun waarde mag niet overschat worden. Ze geven hooguit een momentopname binnen de smalle kaders van de methode. Wanneer scholen zich blindstaren op deze resultaten, verschraalt het onderwijs tot het afvinken van hoofdstukken en cijfers. Daarmee verliezen we uit het oog waar het werkelijk om draait: kinderen die zich breed ontwikkelen, zich de leerstof eigen maken, met ruimte voor creativiteit, nieuwsgierigheid en eigen tempo.

De vraag die we onszelf moeten stellen is dan ook: dragen onze toetsen bij aan leren en ontwikkelen, of houden we een systeem in stand dat vooral zichzelf voedt? Het is tijd om de balans te herstellen. Meer ruimte voor een brede blik op wat toetsing is nodig. Meer ontwikkelingsgericht toetsen (bijvoorbeeld via observatie, dialoog en formatieve feedback) geeft leraren zicht op de werkelijke groei van leerlingen en geeft kinderen de kans om verder te komen dan wat de methode voorschrijft.

Kortom: durf de kwaliteit van methodegebonden toetsen kritisch te bevragen en kies voor een toetspraktijk die recht doet aan de ontwikkeling van ieder kind.

Durf minder te toetsen, zodat je meer ziet van wat leerlingen echt kunnen.

Referenties

• Biesta, G. (2012). Goed onderwijs en de cultuur van het meten. Amsterdam: Boom Lemma.
• Bowker, G. C., & Star, S. L. (2000). Sorting things out: Classification and its consequences. MIT press.
• De Boer, H., Bosker, R. J., & Van der Werf, M. P. C. C. (2010). Sustainability of teacher expectation bias effects on long-term student performance. Journal of Educational Psychology, 102(1), 168–179. https://doi.org/10.1037/a0017289
• Glock, S., Krolak-Schwerdt, S., Klapproth, F., & Böhmer, M. (2012). Improving teachers’ judgments: Accountability affects teachers’ tracking decision. International Journal of Technology and Inclusive Education, 1(2), 86–95.
• Onderwijsraad (2011). Toetsing in het primair onderwijs. Onderwijsraad.
• Ornstein, A., & Gilman, D. A. (1991). The striking contrasts between norm-referenced and criterion-referenced tests. Contemporary Education, 62(4), 287-293.
• Sociaal en Cultureel Planbureau. (2020). Kansen in het onderwijs: Sociale ongelijkheid onder leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs. SCP.
• Standaert, R. (2014). De becijferde school: Meetcultus en meetcultuur. Acco.
• Wiliam, D. (2013). Cijfers geven werkt niet. Didactief.