Algemeen
Roos van Leary -1- Roos van Leary -2- Professionele vrijheid Verantwoordelijkheid nemen Aandacht in leerproces Autonomie leraren Bekwaamheidseisen PO Bekwaamheidseisen VHO Bekwaamheidseisen VO Leraar, een rijk beroep Gerichte feedback Je hoofd leeg maken Hoogbegaafdheid leerkrachtcompetenties Interpersoonlijke identiteit Leraarschap waarderen Leraren hebben meer vakantie Mindset Observeren Onderzoekende leraar Leerkrachtgedrag Selectie aan poort lerarenopleidingen Zelfvertrouwen leerkracht Verantwoordelijkheid leren Werk van de leraar Ontspannen lesgeven tips
Communicatie
Vanzelfsprekende relatie
LVS
Nadruk basisvaardigheden po
Ouders
Communicatie met ouders Leraren en ouderbetrokkenheid
Collegiale visitatie
Deel 1: leren van elkaar Deel 2: consultatie Deel 3: intervisie Deel 4: lessonstudy
Klassenmanagement
Relatie inzetten
Professionalisering
Academisch docent po/vo Begeleiding startende leraren VO Competentiemanagement Staat van de leraar Effectief leiderschap UUU werkmodel Opleiden in de school Professionele ontwikkeling Zelfbeoordeling leraren LeerKRACHT initiatief Intern begeleider Expertise leraren pop Gedrag leraren pop Identiteit leraren pop Kennis leraren pop Begeleiden reflectie pop Kwaliteit opleiding Leerkracht centrale factor Leraren leren als gelijken Het lerarenregister Randstad OnderwijsBewijs Geloof eigen kunnen leraren Meedenken aan onderwijskwaliteit Persoonlijk meesterschap Lerende netwerken Persoonlijke effectiviteit Persoonlijkheidstesten Leren samen leren Professional in de spiegel 1 Professional in de spiegel 2 Professionaliteit lerarenopleiders Professionele leergemeenschap Professioneel leren Professioneel vermogen Professionele ontwikkeling leraren Leraren basisscholen Leraren middelbaar beroepsonderwijs Programma LeerKracht Regioleren SBL competenties BAO SBL competenties VO SBL competenties VO MBO Academische pabo Professionele ruimte
Onderwijskwaliteit
Cesuur Maatwerk en vakmanschap Mogelijkheden flexibalisering lerararenopleiding Toegevoegde waarde
Leren
Klassenmanagement Onderzoekend leren rol docent Startende leerkracht Scaffoldingstechnieken
Samenwerken
Motivatie Orde en grenzen Co-teaching Duo-collega Ga tot de mier! Luistergedrag Tweetalig communiceren Macht of gezag Professionaliseren samenwerken po Communicatie in school Teamcommunicatie Teamleren Verantwoordelijkheid geven
Motivatie
Motivatie vmbo
Schoolontwikkeling
Professionele leergemeenschap
Beroepsonderwijs
Competenties docent beroepsonderwijs Professionele ontwikkeling docenten ROC Competentiegericht beroepsonderwijs
Problemen
Werkdruk werkgelegenheid 40-urige werkweek Leraren pesten leraren Emotionele processen leraren Meester Mark -1- Meester Mark -2- Regeldruk en administratie Werkdruk verlagen Werkdruk bespreken Werkdruk normjaartaak Werkdruk tips
VO en MBO
Professionele ontwikkeling docenten Ontwikkeling leraren mbo
Brede professionele basis
Werkdruk werkplezier
Passend onderwijs
Hulpstructuur rond leraar Differentiatie handelingsrepertoire Passende professionalisering Pedagogisch didactisch handelen
Arbeidsvoorwaarden
Werkdruk en administratie
ICT
Weinig ICT-gebruik

 

Goede communicatie in een school

Jan Jutten

Onderwijskundig consultant bij Natuurlijk leren

  

janjutten@natuurlijkleren.org

  Geplaatst op 1 juni 2013

Jutten, J. (2013). Goede communicatie in een school .
Geraadpleegd op 28-05-2017,
van http://wij-leren.nl/school-communicatie.php

Van praten tegen elkaar naar praten met elkaar 

1. Inleiding 

Dit artikel gaat over het toenemende belang van communicatie in scholen. Goed met elkaar communiceren is één van de belangrijkste kenmerken van een professionele cultuur:  openheid, eerlijkheid, echt naar elkaar luisteren en proberen elkaar te begrijpen is in een school van groot belang. Soms lijkt het net, of de toegenomen technische mogelijkheden om met elkaar te communiceren, ertoe geleid hebben dat de kwaliteit van de gesprekken in hetzelfde tempo is afgenomen. Een mooi voorbeeld daarvan zijn de vele ‘gesprekken’ met mobieltjes, die je kunt beluisteren in trein, supermarkt en op straat. Vaak niet om vrolijker van te worden……
 
Communiceren is eigenlijk niets anders dan iemand anders iets laten weten en/of van iemand anders iets willen weten. 
De laatste jaren is de noodzaak om ook op school goed te communiceren alleen maar toegenomen. Enkele redenen daarvoor zijn: 
  • leerkrachten werken meer met elkaar samen: het idee van “koning in eigen klas” ligt (gelukkig) achter ons 
  • van en met elkaar leren wordt belangrijker: hiervoor is een goede communicatie noodzakelijk 
  • scholen worden groter en complexer: meer leerkrachten en meer verschillende taken, dus ook meer gesprekken, meer overleg. Denk b.v. eens aan alle gesprekken die te maken hebben met leerlingenzorg. 
  • het (voort)bestaan in een snel veranderende omgeving vereist eveneens een grotere mate van complexiteit 
  • toename van het aantal duo-banen: ook hier is goede communicatie en samenwerking van belang 
  • ouders zijn kritischer geworden, ook dat vraagt van een leerkracht andere communicatieve vaardigheden 
  • interactie is één van de peilers van adaptief onderwijs: hoe communiceer ik met kinderen en hoe beïnvloed ik de interactie tussen de kinderen onderling? 
In dit artikel zal ik enkele aspecten van communicatie nader belichten. Hoewel de  vuistregels algemeen toepasbaar zijn in vele situaties, richt ik me vooral op tweegesprekken. 

2. Samen werken, samen leren, samen praten 

Op scholen is er soms het nodige mis als het gaat om communicatie. Mensen koesteren vaak de gedachte dat ze moeten oppassen met wat ze zeggen en tegen wie ze wat zeggen. Gesprekken hebben dan vaak iets van een spel, dat met elkaar gespeeld wordt; het doet onecht aan. Leerkrachten verlangen naar een betere vorm van interactie, maar ze zijn er niet zeker  van dat dit in de school ook mogelijk is. De werksituatie wordt doorgaans niet beschouwd als een plaats waar aan deze behoefte hoort te worden voldaan. Waarom eigenlijk niet? Waar leidt deze benadering immers toe? Je krijgt dan situaties waarin collega’s: 
  • elkaar misleiden door wat ze zeggen 
  • meer zeggen dan ze weten: de eigen waarheid uitspreken als “de waarheid”, ook wel stelligheid genoemd. 
  • niets zeggen: b.v. omdat anderen het toch al weten, of uit angst voor de mogelijke gevolgen 
Werken in een basisschool van deze tijd betekent samenwerken. Het beroep van leraar is zo  veranderd en zo complex, dat we alleen door goede samenwerking iets waar kunnen maken  van de opgaven waar we voor staan (zie ook de vorige Veldpost). Samen werken en samen leren zijn in een lerende school noodzakelijke voorwaarden voor succes. 3
 
Om te kunnen werken aan doelen in de richting van een gezamenlijke visie zullen  leerkrachten elkaar moeten ondersteunen. Samenwerking kan alleen vruchten afwerpen als  men goed met elkaar communiceert en open staat voor ideeën van anderen. Uit allerlei onderzoek blijkt dat samenwerking een aantal voordelen heeft, onder meer: 
  • betere kwaliteit van het werk, betere prestaties 
  • meer nieuwe ideeën en mogelijke oplossingen 
  • leren om op een andere manier te denken 
  • transfer van leren: wat iemand door samenwerking leert kan hij vaak ook in andere situaties toepassen 
Het kunnen parkeren van eigen opvattingen (mentale modellen) is voor een goed gesprek van  belang. In zo’n gesprek vertelt iedereen zijn eigen waarheid, niet de waarheid. Vaak zie je dat mensen wel tegen en over elkaar praten , maar te weinig met elkaar. Dat geldt zowel voor tweegesprekken als ook voor gesprekken in groepen of met het hele team. Er is vaak sprake van veel discussie en weinig dialoog. 
 
Mensen begrijpen elkaar op het ene moment beter dan het andere. Dit kan te maken hebben met de inhoud van het gesprek, maar ook met de wijze waarop het gesprek verloopt; de wijze waarop er wordt geluisterd en de verschillende belangen die in het geding zijn. 
 
Bij goede communicatie, die gericht is op samenwerking, gelden een aantal vuistregels. Een aantal van deze vuistregels zal ik in dit artikel verder uitwerken. 

3. Enkele vuistregels voor communicatie 

De belangrijkste vuistregels zijn:

  • Contact voor contract.
  • Echtheid.
  • Slinger van bewustzijn.
  • Actief luisteren.
  • Vragen stellen.
  • Terughoudend zijn met oplossingen.
  • Verschillende gespreksinterventies.

Contact voor contract

Als je met een gesprek begint, is het van belang dat er een sfeer van veiligheid en vertrouwen ontstaat. Maak daarom echt contact met de ander voordat je naar de inhoud gaat. We hebben vaak de neiging om meteen met de deur in huis te vallen. Stel de ander op zijn gemak, laat merken dat je er voor de ander bent. Dat kan b.v. door kort even te vragen “Hoe gaat het met je?”. Vaak is een blik of een uitnodigende houding al voldoende. Voorbeeld: Je hebt oudergesprekken. Een ouder komt binnen voor een gesprek. Ze is met de fiets en is door de stromende regen kletsnat geworden. Als je dan meteen begint over hoe Pietje momenteel op school bezig is, zondig je tegen dit belangrijke uitgangspunt. 

Echtheid

Je kunt in een goed gesprek onmogelijk belangstelling spelen, alleen doen alsof je geïnteresseerd bent. Probeer de ander echt te begrijpen, heb echte belangstelling voor de ander en laat dat ook merken (verbaal en non-verbaal).

De slinger van bewustzijn

In een gesprek verleggen we voortdurend onze concentratie. We maken a.h.w. steeds opnieuw een slinger in ons bewustzijn: soms zijn we bij de ander, dan weer bij onszelf, op andere momenten stappen we ‘uit het gesprek’ en bekijken het vanuit een helikopter-positie: wat gebeurt er hier tussen ons?? Waarom loopt dit gesprek niet goed? Hoe komen we hier samen uit? Het is de kunst om de aandacht op een goede manier te verdelen. In de praktijk zien we vaak dat we de tijd, waarin de ander aan het woord is, gebruiken om te bedenken wat we zelf dadelijk gaan zeggen: Hoe zit dat bij mij? Herken ik dit? Hoe zou ik dat doen? Wat ga ik adviseren? Het gevolg hiervan is, dat hetgeen de ander zegt voor een groot deel aan je voorbij gaat. 

Actief luisteren

Luisteren naar iemand is niet iets passiefs, maar een activiteit. Het heeft alles te maken met de slinger van bewustzijn: slagen we erin om bij de ander te blijven? Proberen we de ander echt te begrijpen? Actief luisteren vraagt om empathie, geduld, rust, goed omgaan met stiltes in een gesprek. De eenvoudigste en tevens de belangrijkste regel bij luisteren is: stop zelf met praten! Het lijkt een open deur, maar de praktijk is in veel gevallen anders…

Vragen stellen

Het stellen van goede vragen heeft in een gesprek een dubbele betekenis: 

  • Voor de vragensteller levert het meer informatie op, beter begrijpen wat de ander bedoelt, wat het probleem is, hoe de ander dingen beleeft. 
  • Met het stellen van goede vragen help je echter niet alleen jezelf, maar ook de ander: hij wordt gedwongen om na te denken, om te reflecteren, om de eigen gedachten en gevoelens te ordenen.

Er worden diverse typen vragen onderscheiden: 

  • Gesloten vragen: hierop zijn slechts enkele antwoorden mogelijk, b.v. ‘ja’ of ‘nee’. Voorbeeld: Heb je dit kind huiswerk meegegeven? 
  • Open vragen: deze leveren de vragensteller en de ander het meeste op. Voorbeeld: Welke aanpak heb je tot nu toe gekozen? 
  • Kettingvragen: meerdere vragen achter elkaar stellen; ze komen vaak voor uit ongeduld. Voorbeeld: Wat heb je gedaan? En wat leverde dat op? Wat ben je nu nog van plan te gaan doen? 
  • Suggestieve vragen: het antwoord zit a.h.w. in de vraag ‘vestopt’. Voorbeeld: Vind je deze aanpak ook zo moeilijk? 
  • Keuze-vragen: bij deze vragen moet de ander kiezen uit enkele alternatieven die je aanbiedt. Voorbeeld: Hoe ga je het probleem aanpakken? Ga je een gesprek met de ouders voeren, geef je huiswerk mee of schakel je de Interne Begeleider in?

Zoals gezegd leveren open vragen het meeste op. Goede vragen stellen is vergelijkbaar met flipperen: met zo weinig mogelijk ballen zoveel mogelijk punten scoren. De vragen moeten doorstuiteren in het hoofd van de ander. In goede vragen ligt vaak al een groot deel van de oplossing. 

Je kunt ook letten op de inhoud van de vraag. Enkele te onderscheiden soorten vragen die je 
kunt stellen: 
  • Vragen naar feiten. Op welke feiten baseer je dit? Hoe weet je dat? 
  • Vragen naar opvattingen. Wat vind je hiervan? Wat vind je positief of negatief aan dit idee? 
  • Vragen naar gevoelens. Waar maak je je zorgen over? Ik heb de indruk dat je van streek bent. Klopt dat?
  • Vragen naar waarden. Wat vind je belangrijk in deze? Wat heeft voor jou prioriteit? 

Terughoudend zijn met oplossingen 

In het onderwijs zijn we gewend om anderen te helpen, om ze te adviseren en om problemen (voor anderen) op te lossen. In een gesprek bestaat vaak de neiging om anderen adviezen te geven wat ze zouden moeten doen. Ook zonder dat de ander daarom gevraagd heeft. In veel gevallen is dit niet de meest geschikte aanpak; de ander voelt zich niet serieus genomen, of de ‘oplossingen’ zijn wel voor jou, maar niet voor de ander adequaat. 
 
Als je niet zeker weet of de ander graag suggesties voor een oplossing wil, vraag het dan
gewoon: wat verwacht je in dit gesprek van mij? 

Verschillende gespreksinterventies

De manier waarop het gesprek wordt gevoerd hangt onder meer af van de accenten die men in een gesprek legt. Deze accenten worden bepaald door de nadruk die men wenst te leggen op de inhoud, de procedure, de interactie tussen de betrokkenen of de gevoelens van de betrokkenen. Een actie, die geënt is op een van de hiervoor genoemde aspecten, heet een gespreksinterventie. 
We onderscheiden de volgende vier typen van gespreksinterventies: 
  • Inhoudsinterventie. Deze komt het meeste voor; we blijven hier vaak hangen, terwijl andere interventies meer zouden opleveren. Voorbeelden:
    • Hoe gaat het nu met de nieuwe aanpak? 
    • Waar zitten de knelpunten? 
    • Ik zal je uitleggen hoe dit komt. 
  • -Procedure-interventie. We zeggen iets over de procedure van het gesprek. Voorbeelden:
    • We hebben nu weinig tijd. Zullen we er straks rustig over praten? 
    • Moeten de ouders ook niet aanwezig zijn bij dit gesprek? 
    • Zijn er nog andere punten die aan de orde moeten komen? 
  • Interactie-interventie. Verwoorden van wat er speelt tussen de gesprekspartners. Voorbeelden:
    • Waarom zeg je niets? 
    • Ik heb de indruk dat we langs elkaar door zitten te praten 
    • Zo spelen we kat en muis met elkaar 
  • Gevoels-interventie. Gevoelens van de gesprekspartners een rol laten spelen in het gesprek. Voorbeelden: 6
    • Ik merk dat je je ongerust maakt. 
    • Wat irriteert je nou eigenlijk zo? 
    • Ik ben erg teleurgesteld over deze uitspraak. 
Gewoonlijk wordt er alleen geluisterd naar en gereageerd op de inhoud van wat de gesprekspartner inbrengt. Als het gesprek moeilijk verloopt, gaat men nog meer informatie  geven, nog meer argumenten gebruiken, nog meer inhoudelijke vragen stellen. Meestal levert dit niet het gewenste resultaat op. 
 
Een gesprek zal effectiever verlopen wanneer alle vier de mogelijkheden van reageren in het gesprek worden betrokken. Als bijvoorbeeld een ouder zeer boos en rood aangelopen je klas  binnenkomt en tegen je begint te foeteren, helpt het vaak weinig om een aantal argumenten te  noemen waarom je deze houding onterecht vindt. Een korte gevoelsinterventie: ‘Ik merk dat u  erg boos bent’ doet dan vaak wonderen. De ander merkt dat hij in elk geval erkend wordt en serieus wordt genomen. 

Besluit 

In dit artikel heb ik enkele uitgangspunten voor goede communicatie nader belicht. Mijn overtuiging is, dat het verbeteren van de onderlinge communicatie in een school veel kan opleveren; niet alleen voor de kwaliteit van het werken in de klas, maar vooral ook voor de sfeer, het werkklimaat, of mensen zich lekker voelen in hun school. We zijn vaak heel erg sterk in het verzinnen van allerlei regels, afspraken, taakverdelingen, e.d. Zeker net zo belangrijk is het mijns inziens om voortdurend te werken aan een professionele cultuur. Communicatie is binnen zo’n cultuur een van de peilers. 
 
Goed met elkaar samenwerken en met elkaar praten zijn vooral in een lerende school belangrijke vaardigheden. Vaardigheden leer je niet door een artikel zoals dit te lezen en vervolgens over te gaan tot de orde van (de drukke) alledag. Je zult het moeten oefenen, er expliciet aandacht aan moeten schenken, met kleine onderdelen beginnen. Piano spelen leer je immers ook niet door drie boeken over de piano te lezen. 
 
Een van de mogelijkheden om er echt iets mee te doen is het werken met een leerroute voor communicatie, vergelijkbaar met de leerroutes rond adaptief onderwijs. Dit artikel kan je mogelijk wat tips geven waar je aan zou kunnen werken. Vraag je af waar jouw aandachtspunten liggen en ga er bewust mee aan de slag. Het is de moeite waard, voor jezelf, voor de school en voor degenen die je iets wil laten weten of waar jij iets van wil weten…

Jutten, J. (2013). Goede communicatie in een school .
Geraadpleegd op 28-05-2017,
van http://wij-leren.nl/school-communicatie.php

Gerelateerd

Leidinggeven aan een professionele leergemeenschap
Leidinggeven aan een professionele leergemeenschap

Bazalt 
Kindgericht onderwijs in een lerende school
Kindgericht onderwijs in een lerende school
Hoe groeit jouw school naar kindgericht onderwijs?
De lerende school 
Schoolorganisatie
Schoolorganisatie en teamwork op een basisschool - leiderschap
Arja Kerpel
Bouwstenen verandercapaciteit
MBO-docenten die samen blijven leren, gaan beter met verandering om
Annemieke van Nifterik
Onderwijs moet boeien
Onderwijs moet niets, behalve boeien
Jan Jutten
Bovenschools leiderschap
Bovenschools leiderschap in een lerende organisatie
Jan Jutten
De lerende school
De vijf disciplines als basis voor boeiend onderwijs
Jan Jutten
Duurzame schoolontwikkeling
Duurzame schoolontwikkeling: werken aan het schoolplan in een lerende organisatie
Jan Jutten
Persoonlijk meesterschap
Persoonlijk meesterschap: Het creëren van je eigen toekomst
Jan Jutten
Systeemdenken en denkgewoonten
Systeemdenken in de klas - Systeemdenken en denkgewoonten
Jan Jutten
Teamleren
Teamleren in een lerende school: samen werken aan beter onderwijs
Jan Jutten
Verantwoordelijkheid geven
Verantwoordelijkheid is geven en nemen. Maar wat als taken blijven liggen?
Henk Galenkamp
Motivatie
Motiveren is altijd demotiveren
Henk Galenkamp
Orde en grenzen
Orde en grenzen. Het aandeel van de leerkracht in de wanorde.
Henk Galenkamp
Luisteren naar leerlingen
De Leerlingluisteraar is harthorend
Harry van de Pol
Ontspannen lesgeven tips
Werken in het onderwijs? Ja, graag!
Paul Filipiak
Ontwikkelen van wijsheid
Ontwikkelen van wijsheid
Jan Jutten
Luisteren bij leiderschap
Schoolleiders en hun team: (Her)waardering luisterfunctie
Harry van de Pol
Luistergedrag
Integratief luisteren - Heb je het luistergedrag van een coach?
Harry van de Pol
Tweetalig communiceren
Tweetalig communiceren in een lerende school
Jan Jutten
Sturen door luisteren
Luisteren om te sturen
Harry van de Pol
Lerende netwerken
Ontwikkeling en stagnatie van lerende netwerken
Naomi Mertens
Leren samen leren
De meerwaarde van professionele leergemeenschappen en lerende netwerken
Naomi Mertens
Teamcommunicatie
Teamcommunicatie in een lerende school
Jan Jutten
Vragen stellen
Leerlingen zelf vragen laten stellen
Dolf Janson
samenwerken met ouders in passend onderwijs
Samen met ouders onderwijs passend maken
Peter de Vries
samenwerken met ouders in passend onderwijs
Samen met ouders onderwijs passend maken
Peter de Vries
Effectief leiderschap
De zeven eigenschappen van effectief leiderschap - Stephen Covey
Arja Kerpel
Persoonlijke effectiviteit
Persoonlijke effectiviteit in het basisonderwijs
Helèn de Jong
Persoonlijke effectiviteit
Persoonlijke effectiviteit in het basisonderwijs
Helèn de Jong
Ga tot de mier!
Ga tot de mier! - Een mierenparabel met lessen voor mensenorganisaties
Arja Kerpel
Teamontwikkeling
Werken aan team dé uitdaging schooldirecteur
Alex de Bruijn

Lerende netwerken
Hoe kan een regionaal netwerk positief bijdragen aan duurzame innovatie en kwaliteitsverbetering van het voortgezet onderwijs...
Duobanen
Wat is bekend over duobanen in het onderwijs?
Professionele leergemeenschap
Wat is er bekend over de effectiviteit van samenwerking in netwerken van diverse actoren binnen het onderwijs?
Integratie vluchtelingen
Welk onderwijs leidt tot werk op niveau voor hoger opgeleide vluchtelingen?
Jonge kinderen en tabletgebruik
Is het wenselijk om tabletgebruik door jonge kinderen af te stemmen op hun lichamelijke kenmerken of ontwikkeling?
Professionele ruimte
Zeggenschap en professionele ontwikkeling van docenten in het voortgezet onderwijs
Individueel maatwerk vo MEGAband
Individueel maatwerk in voortgezet onderwijs (MEGAband)
Veranderaanpak leerKRACHT 2013 2014
Evaluatieonderzoek veranderaanpak leerKRACHT 2013-2014
Professionaliseren samenwerken po
Professionaliseren en samenwerken in het primair onderwijs
Perspectieven kwaliteit
Perspectieven op kwaliteit van onderwijs
Professionele ontwikkeling leraren
Professionele ontwikkeling van leraren
Communities kennis over onderwijs
Praktische toepasbare kennis over onderwijs ontstaat in communities
Kwaliteitszorg innovatie
Kwaliteitszorg, innovatie en schoolontwikkeling – review
Leernetwerken po
Leernetwerken en verbeternetwerken in het basisonderwijs
Onderwijskansenbeleid
Onderwijskansen bekeken: de stand van zaken in het onderwijskansenbeleid
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]

Communicatie in school



Inschrijven nieuwsbrief



Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.