Reizen in plaats van racen in het onderwijs

Het volle lesprogramma in het huidige onderwijssysteem laat weinig ruimte voor diepgang, verwondering en reflectie. Maar zijn dat juist niet belangrijke vormingselementen van een school?

Enkele weken geleden bezocht ik het prachtige museum d’Orsay in Parijs. Ik zag daar iets wat ik zinnebeeldig zou willen noemen voor wat er gebeurt in de grote en soms ook in de kleine maatschappij, zoals scholen.

In een zaal waar bekende werken van impressionisten en post-impressionisten hangen, verdrongen mensen elkaar om foto’s te maken van ”De sterrennacht” van Van Gogh. Vervolgens verplaatsten deze mensen zich bijna rennend naar het volgende bekende schilderij om daar hetzelfde te doen. En daarna weer door.

Ze gaven mij de indruk dat ze racende in plaats van reizende mensen waren.

Een onrustig tafereel bij veelal rustgevende schilderijen.
Precies het tegenovergestelde zag ik bij een dame die wat afzijdig van de meute stond. Te midden van het gewoel en gedrang liet ze aandachtig haar ogen over het schilderij gaan, om vervolgens verder te reizen naar het volgende kunststuk.

Lesprogramma moet af

Het gevaar van de racende in plaats van de reizende mens ligt ook in het onderwijs op de loer. Ik kan me voorstellen dat volle roosters met intensieve lesprogramma’s leraren het gevoel geven dat ze met hun leerlingen door de lesstof moeten racen. Het is in ieder geval wel het gevoel dat mij bekruipt sinds ik weer heel af en toe voor de klas sta. Dat doe ik om een kleine duit in de grote zak van het lerarentekort te doen en om als adviseur en auteur voeling te houden met waar het in het onderwijs om draait.

Laat duidelijk zijn: ik geniet van het ambacht en heb nog meer bewondering gekregen voor de vakmensen die iedere dag het beste van zichzelf voor en aan de leerlingen geven. Toch bevalt het me niet dat ik me in veel gevallen samen met de leerlingen van het ene vak naar het andere vak haast. Even bij een onderwerp stilstaan en dan snel weer verder racen. Anders komt het lesprogramma niet af.

Als alle lesstof is doorgewerkt, lijkt het in orde te zijn, maar de vraag is of die lesstof zo ook een goede uitwerking heeft.

Pleisterplaats

Het volle lesprogramma in het huidige onderwijssysteem laat weinig ruimte voor diepgang, verwondering en reflectie. Maar zijn dat juist niet belangrijke vormingselementen van een school? Als het goed is, functioneert iedere school als een pleisterplaats waar kinderen onder leiding van bekwame gidsen leren reizen. Waar kinderen al reizend voorbereid en toegerust worden voor een plekje in een maatschappij die mensen doet vastlopen in de dagelijkse presteer(wed)strijd. En hoe kunnen we kinderen beter toerusten dan door echt te investeren in een ontdekkingstocht door de wonderlijke wereld van onder andere levensbeschouwing, taal, getallen, natuur en cultuur.

Koffers en gidsen

Daar zijn tijd en ruimte voor nodig. Die creëer je door besliste en moedige keuzes te maken in het overvolle lesprogramma. Vanuit het adagium: we gaan voor veel leren over weinig in plaats van weinig leren over veel. Of: niet het vele is goed maar het goede is veel. Dat betekent aan de ene kant koffers gebruiken met een overzichtelijke inhoud en dat vraagt aan de andere kant gidsen met kennis van zaken en een creatief reisplan.

Is dat realistisch, als je let op de eisen die aan scholen worden gesteld? Makkelijk is het zeker niet maar onrealistisch is het evenmin.

In ons land is er voor scholen betrekkelijk veel ruimte om volgens een schooleigen en door de school gedragen visie keuzes te maken in de wijze waarop ze hun onderwijs inrichten.

Er zijn mooie voorbeelden van scholen die radicale keuzes hebben gemaakt in hun aanbod, waardoor het onderwijs aan diepgang en betekenis heeft gewonnen.
Als binnen een team glashelder is wat het onderwijskundige streefbeeld van de school is –zo willen we dat ons onderwijs eruitziet– dan wordt het maken van onderwijskundige keuzes eenvoudiger én betekenisvoller. Het is voor ieder team raadzaam om het lesprogramma eens kritisch naast de onderwijskundige visie te houden en de vraag te beantwoorden in hoeverre dat programma een weerspiegeling is van de visie. Een andere interessante vraag is of het lesprogramma ruimte laat voor reizen of dat er weinig anders opzit dan te racen.

Voorpret

In de keuzes die gemaakt worden spelen de leraren(ondersteuners), onderwijsassistenten en hun leidinggevenden een cruciale rol. Voor hen geldt evengoed als voor de leerlingen dat het belangrijk is om te reizen in plaats van te racen. Op teamniveau betekent dat: de tijd nemen om keuzes te maken –passend bij een bepaalde onderwijsvorm– die logisch voortkomen uit de onderwijskundige visie.

Vervolgens: aan die keuzes prioriteit geven en als een hitteschild alles tegenhouden wat afleidt van de gewenste situatie.

Het op zoek zijn naar en het vaststellen van de bestemming geeft, zoals bij elke reis, in ieder geval de nodige voorpret!