Algemeen
Roos van Leary -1- Roos van Leary -2- Professionele vrijheid Verantwoordelijkheid nemen Aandacht in leerproces Autonomie leraren Gerichte feedback Je hoofd leeg maken Hoogbegaafdheid leerkrachtcompetenties Interpersoonlijke identiteit Leraarschap waarderen Leraren hebben meer vakantie Mindset Observeren Onderzoekende leraar Leerkrachtgedrag Selectie aan poort lerarenopleidingen Zelfvertrouwen leerkracht Verantwoordelijkheid leren Werk van de leraar Ontspannen lesgeven tips
LVS
Nadruk basisvaardigheden po
Ouders
Communicatie met ouders Leraren en ouderbetrokkenheid
Collegiale visitatie
Deel 1: leren van elkaar Deel 2: consultatie Deel 3: intervisie Deel 4: lessonstudy
Klassenmanagement
Relatie inzetten
Professionalisering
Academisch docent po/vo Begeleiding startende leraren VO Competentiemanagement Staat van de leraar Effectief leiderschap UUU werkmodel Opleiden in de school Professionele ontwikkeling Zelfbeoordeling leraren LeerKRACHT initiatief Intern begeleider Expertise leraren pop Gedrag leraren pop Identiteit leraren pop Kennis leraren pop Begeleiden reflectie pop Kwaliteit opleiding Leerkracht centrale factor Leraren leren als gelijken Het lerarenregister Randstad OnderwijsBewijs Geloof eigen kunnen leraren Meedenken aan onderwijskwaliteit Persoonlijk meesterschap Lerende netwerken Persoonlijke effectiviteit Persoonlijkheidstesten Leren samen leren Professional in de spiegel 1 Professional in de spiegel 2 Professionaliteit lerarenopleiders Professionele leergemeenschap Professioneel leren Professioneel vermogen Professionele ontwikkeling leraren Leraren basisscholen Leraren middelbaar beroepsonderwijs Programma LeerKracht Regioleren SBL competenties BAO SBL competenties VO SBL competenties VO MBO Academische pabo Professionele ruimte
Onderwijskwaliteit
Cesuur Maatwerk en vakmanschap Toegevoegde waarde
Leren
Klassenmanagement Onderzoekend leren rol docent Startende leerkracht Scaffoldingstechnieken
Samenwerken
Motivatie Orde en grenzen Co-teaching Duo-collega Ga tot de mier! Luistergedrag Tweetalig communiceren Macht of gezag Professionaliseren samenwerken po Communicatie in school Teamcommunicatie Teamleren Verantwoordelijkheid geven
Motivatie
Motivatie vmbo
Schoolontwikkeling
Professionele leergemeenschap
Beroepsonderwijs
Competenties docent beroepsonderwijs Professionele ontwikkeling docenten ROC Competentiegericht beroepsonderwijs
Problemen
Werkdruk werkgelegenheid 40-urige werkweek Leraren pesten leraren Emotionele processen leraren Meester Mark -1- Meester Mark -2- Regeldruk en administratie Werkdruk verlagen Werkdruk bespreken Werkdruk normjaartaak Werkdruk tips
VO en MBO
Professionele ontwikkeling docenten Ontwikkeling leraren mbo
Brede professionele basis
Werkdruk werkplezier
Passend onderwijs
Hulpstructuur rond leraar Differentiatie handelingsrepertoire Passende professionalisering Pedagogisch didactisch handelen
ICT
Weinig ICT-gebruik

 

Professionele vrijheid in het onderwijs

Machiel Karels

Projectleider wij-leren.nl | onderwijsadviseur bij De lerende school

  

machiel@delerendeschool.nl

  Geplaatst op 1 juni 2015

Karels, M. (2016). Professionele vrijheid in het onderwijs.
Geraadpleegd op 29-04-2017,
van http://wij-leren.nl/professionele-vrijheid.php

Leraarschap is eigenaarschap

Professionele vrijheid is een veelbesproken thema in het onderwijs. Leraren zijn immers professionals en die hebben autonomie nodig. Leraarschap is eigenaarschap, aldus de onderwijsraad.

Binnen een cultuur van controle en afrekenen kan die professionele ruimte echter in het gedrang komen. Maar men kan zich ook onterecht achter regeldruk verschuilen.

Er kan daarnaast ook onterecht een beroep gedaan worden op de behoefte aan vrijheid. Professionele vrijheid wordt dan als een drogreden gebruikt om te ontkomen aan het afleggen van verantwoording. 

In dit artikel wordt professionele vrijheid in verband gebracht met actuele onderwijskundige projecten en ontwikkelingen.

Sjef Drummen: "Je kunt je gemakkelijk verschuilen achter regelgeving die je ook ontneemt om na te denken of het systeem wel klopt."

Wat is professionaliteit?

Professionaliteit wordt in verschillende beroepsgroepen op een eigen manier vormgegeven. Weggeman (2007) noemt een aantal kenmerken van een professionele kenniswerker die voor het onderwijs herkenbaar zijn:

  • hoogopgeleid en beschikt daardoor over gespecialiseerde kennis;
  • zelfstandig opererend en strevend naar autonomie om keuzes te maken over hoe en met welke middelen het beroep wordt uitgeoefend;
  • is gedreven en in hoge mate persoonlijk betrokken bij de uitoefening van het beroep;
  • heeft behoefte aan identificatie met de beroepsgroep;
  • heeft een sterke beroepsethiek en voelt zich verplicht diensten te verlenen;
  • hanteert professionele standaarden en wil (beroeps)normen intercollegiaal handhaven.

Het begrip professioneel verwijst dus niet alleen naar de professie van het leraarschap, maar ook naar het niveau van zelfmanagement van deze beroepsbeoefenaars, waarvan zelfontwikkeling een belangrijk onderdeel vormt.

Wat is professionele vrijheid?

Professionele ruimte is de zeggenschap van de leraar over het ontwerp en de uitvoering van het onderwijskundig en kwaliteitsbeleid van de school.

Het gaat er om dat de leerkracht zelf keuzes kan maken in de pedagogische en didactische aanpak en in het gebruik van de onderwijsmiddelen.

Arnold Jonk: "Scholen in Nederland hebben een enorme vrijheid als het gaat om de manier waarop ze hun onderwijs inrichten."

Waarom is professionele vrijheid belangrijk?

Een sterke positie van de leraar in de school begint bij de erkenning dat de leraar in de dagelijkse onderwijspraktijk over professionele ruimte moet beschikken om zijn werk goed te kunnen doen.

Een goede leraar wil werken in een school die kwaliteit stimuleert. De leraar neemt allereerst zelf verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van zijn werk, omdat dat hoort bij de kern van zijn beroep.

Schooldirectie en bestuur dragen zorg voor het scheppen van de voorwaarden waaronder dat optimaal kan plaatsvinden. Zo ontstaat een professionele school vanuit de leraren zelf, een school die werkt vanuit een visie op kwaliteit van onderwijs en leraren.

Professionele vrijheid en beroepseer

In een school vindt de meest zinvolle communicatie tussen generaties plaats, waarbij kennis en cultuur van een volwassen generatie wordt overgedragen op een nieuwe, jonge generatie. 

Onderwijsgevenden zijn dé deskundigen om in het gesprek met een individuele leerling of met een hele klas recht te doen aan de onderwijsbehoeften, de cognitieve en sociale ontwikkeling van de leerling(en). 

Gert Biesta noemt dit proces 'Het prachtige risico van onderwijs'. Dit is geen intstrumenteel proces, waarbij er volgens voorgeschreven recepten gewerkt kan worden. Het is juist vooral een 'praktijk' en een 'zacht proces' en dat vraagt temeer om professionaliteit. Het is geen mechanische interactie, maar een menselijke interactie. Fundamenteel in dit proces is de vrijheid om te handelen, van zowel de leraar als van het kind.

Belangrijk in dit proces is ook dat de leraar zich gesteund weet door werkgevers, ouders, schoolbesturen en beleidsmakers in Den Haag. Leraren zijn hoogopgeleide, autonoom functionerende mensen die daarnaast ook goed in een team kunnen functioneren. 

Laurent Chambon: Ben je een arbeider of een ingenieur in het onderwijs?

Wat zijn bedreigingen?

Er kunnen prachtige idealen zijn over professionaliteit en de bijbehorende vrijheid. Er zijn echter altijd bedreigingen die de idealen teniet kunnen doen. Hieronder worden er enkele bedreigingen opgesomd.

Sturing versus autonomie

In een organisatie met professionals, zoals een school, is er altijd een stukje spanning tussen de schoolleiding en de leerkrachten. Er is namelijk altijd sprake van sturing van de leiding versus de autonomie van de onderwijsgevenden.

Deze spanning speelt de laatste jaren ook tussen de bovenschoolse organisatie en de directies van de aangesloten scholen. Elke partij koestert het eigen domein en dat kan tot spanningen leiden.

Regeldruk

De regeldruk die door de overheid, bovenschoolse organisatie of schooldirectie wordt opgelegd, kan een bedreiging vormen voor de professionele vrijheid van de leerkracht. Administratieve verplichtingen of verantwoordingsplicht kan een gevoel van 'vrijheidsberoving' met zich mee brengen. Hierbij spelen overigens vaak ook misverstanden, zoals duidelijk wordt in het artikel 'vijf vragen over administratieve last'.

Te weinig bekwaam

Het moet ook gezegd worden dat een gebrekkige professionaliteit een bedreiging is van professionele vrijheid. Worstelt de leerkracht teveel met basale pedagogische en didactische vaardigheden, dan is er doorgaans ook geen behoefte aan professionele vrijheid. 'Overleven' is dan de primaire behoefte.

Koning in de klas

Teveel autonomie kan ook een valkuil zijn. Maximale autonomie in de klas kan de onderlinge samenwerking en - afstemming hinderen. Ook kan het een blokkade zijn voor het afleggen van verantwoording. 

Wat zegt de onderwijsinspectie over de vrijheid van scholen?

De onderwijsinspectie wordt regelmatig genoemd als oorzaak van te weinig professionele vrijheid. De taak van de onderwijsinspectie is tweeledig: beoordelen of een school zich aan de wet houdt én de kwaliteit van het onderwijs stimuleren. Die twee taken lopen echter nogal door elkaar heen, onder andere door een onduidelijke afbakening. De stimulerende rol met de inspectie-eigen opvattingen over goed onderwijs wordt dan teveel als maatgevend gezien. De 'stimulerende adviezen' worden dan als beknotting van de onderwijsvrijheid ervaren.

Als de inspectie echter bevraagd wordt op de vrijheden die er voor de scholen zijn, worden er hele duidelijke uitspraken gedaan. Bijvoorbeeld door Arnold Jonk, hoofdinspecteur primair onderwijs en expertisecentra. Hij zegt over de vrijheid van scholen in Nederland: 

"Scholen in Nederland hebben een enorme vrijheid als het gaat om de manier waarop ze hun onderwijs inrichten. Het aantal eisen wat aan scholen wordt gesteld, is eigenlijk vrij overzichtelijk.
Daardoor zie je ook hele verschillende scholen in Nederland. Dat geeft al een beeld van de enorme vrijheid die je in het onderwijs ziet. En daarmee ook de vrijheid om je te veranderen, om te vernieuwen. En ook dat zien we met grote regelmaat gebeuren. De vrijheid van het onderwijs is eigenlijk het hoofdkenmerk van het Nederlandse onderwijs. De enorme ruimte die je als school hebt."

Jelmer Evers: "Angst en controlemechanismen spelen bij wetgevers en bestuurders vaak een grote rol."

Welke aspecten zijn belangrijk bij professionele vrijheid?

Duidelijke visie

Ruimte opeisen voor eigen keuzes begint met een duidelijke visie. Je moet goed weten wat je wilt met je onderwijs en welke kant je op wilt ontwikkelen. Als er een duidelijke visie op onderwijs is en de resultaten zijn in orde, dan is de onderwijsinspectie zeker tevreden. Scholen met een duidelijke visie hoor je doorgaans ook niet klagen over beknotting door de regelgeving.

Professionalisering

Een tweede belangrijke voorwaarde voor professionele vrijheid is de vakbekwaamheid van de leerkrachten. Goede pedagogische en didactische kennis en vaardigheden zijn de basis van professioneel handelen. Doorlopende professionalisering is hierin een sleutelwoord.

Personeelsbeleid

Een goed personeelsbeleid op bovenschools- en schoolniveau is vervolgens belangrijk om de noodzakelijke professionele standaard hoog te houden. Een doordacht aanname- en professionaliseringsbeleid zijn hierin de middelen die de leiding kan gebruiken.

Betrokkenheid

De schoolleiding dient te zorgen voor betrokkenheid van leraren bij beslissingen over het onderwijs en de organisatie. Dit sluit aan bij de professionaliteit van het lerarenkorps en het zorgt voor intrinsieke motivatie voor de uitvoering van de beleidsvoornemens.

Verantwoording

De leiding op school- en bovenschools niveau dient de externe verantwoording zodanig vorm te geven dat er geen afrekencultuur ontstaat. De leerkrachten dienen zich veilig te voelen als het gaat om de opbrengsten van het onderwijs.

Professionaliteit in kernwoorden

In onderstaande tabel wordt professionaliteit in een aantal steekwoorden naast elkaar gezet.

Professionaliteit  Niet professioneel
Zelfsturing en verantwoordelijkheid Afhankelijkheid
Autonomie Controle
Directie als onderwijskundig leider Directie als beheerder
Toets is er voor het kind en zijn ontwikkeling. Toets is er voor de leraar of voor de controle
Gericht op kwaliteiten en talenten Gericht op leerstof
Gericht op mens-zijn in maatschappij Gericht op eindtermen
Leren is spannend Leren in comfortzone

De onderwijzer aan de macht

In de reportage "De onderwijzer aan de macht" komen enkele inspirerende voorbeelden van onderwijs aan in beeld. Deze scholen gaan creatief om met de professione ruimte die zij hebben. De besproken vormen van onderwijs passen allemaal binnen de huidige wet- en regelgeving.

Sjef Drummen, adjunct directeur en ‘onderwijskunstenaar’ aan het Nikée Agora in Roermond, zegt het volgende over het omgaan met regelgeving:

"Je kunt je gemakkelijk verschuilen achter regelgeving die je ook ontneemt om na te denken of het systeem wel klopt. "Ja wij moeten toch...". De inspectie zegt toch... De politiek zegt toch..."
En er is niemand die zegt: we gaan het eens doorbreken. En als je het gaat doorbreken, dan blijken een hele hoop dingen helemaal niet zo te zijn."

Jelmer Evers, docent aan het UNIC in Utrecht, geeft aan hoe angst bij wetgevers vaak een rol speelt en hoe besturen vervolgens met regelgeving omgaan:

"Angst vanuit de wetgever zorgt voor risico uitbannen. Dit lossen we op door schijnzekerheden in het leven te roepen. Wetgeving is vaak schijnzekerheid. Angst en controlemechanismen spelen bij wetgevers en bestuurders vaak een grote rol. Je moet echter het doel niet uit het oog verliezen en dat is: goed onderwijs."

Laurent Chambon, docent aan het Hyperion Lyceum in Amsterdam, zegt het volgende over de manier waarop je naar je vak kunt kijken:

Eerst waren we de arbeiders in het onderwijs. Nu zijn we de ingenieurs. Ben je een arbeider of een ingenieur in het onderwijs?

Samenvatting

Het komt er op neer dat je professionele vrijheid niet af hoeft te laten hangen van externe factoren zoals regelgeving en bestuurders. De regelgeving laat in ieder geval voldoende ruimte voor autonoom onderwijskundig gedrag. Bestuurders spelen wel een belangrijke stimulerende en faciliterende rol. Zij kunnen regelgeving ook onbedoeld aanscherpen vanuit een controlebehoefte en risicomijding.

Er zijn binnen de huidige wet- en regelgeving veel goede voorbeelden van eigentijds en kindgericht onderwijs waarbij de professionele ruimte van vakmensen maximaal benut is. Kennis nemen van deze ontwikkelingen kan stimulerend werken om ook zelf de handschoen op te pakken en ruimte te nemen voor eigen onderwijskundige keuzes.

Initiatiefwetsvoorstel SGP, D66 EN CDA wil professionele vrijheid vergroten

SGP, D66 en CDA dienen binnenkort een voorstel in voor wetswijziging en schrijven over de professionele vrijheid in het onderwijs het volgende:

Pedagogische en didactische vrijheid vormen het uitgangspunt van de professionaliteit van scholen en leraren.

De inspecteur-generaal heeft desalniettemin duidelijk aangegeven dat inspectie het onderwijs wil sturen op basis van haar eigen inzicht.

Naar aanleiding van de presentatie van het onderwijsverslag 2009-2010 spreekt zij over de verbetering en verandering die met het oog op de toekomst nodig is:

“Misschien moeten we meer geduld hebben, maar feit blijft, dat we echt toe moeten naar onderwijs waarbij de leraar niet zomaar voor de klas staat en vertelt wat hij vindt dat een leerling moet weten. […]

Beginnende docenten moeten beter worden begeleid, wie al dertig jaar voor de klas staat, moet worden bijgeschoold. Die loopt namelijk het risico vast te houden aan zijn vertrouwde manier van klassikaal lesgeven en niet mee te gaan met de tijd.”

De kwaliteitsaspecten schoolklimaat, pedagogisch klimaat en de effectiviteit van het didactisch handelen bieden de inspectie ook legitimatie om verandering in scholen te bewerken.

De vrees dat de aanscherping van de WOT op dit punt onvoldoende is – in plaats van het didactisch handelen wordt enkel nog de effectiviteit van het didactisch handelen getoetst - lijkt niet ongegrond.

Bron: Samenvatting advies initiatiefwetsvoorstel over onderwijstoezicht

Bronnen

- Biesta, G. (2013) The Beautiful Risk of Education
- Evers, J., Kneyber, R. (2013) Het Alternatief. Weg met de afrekencultuur in het onderwijs.
- Karels, M.K. (2015). Regeldruk en administratie: 5 vragen. Geraadpleegd op 06-02-2015, van http://wij-leren.nl/regeldruk-administratie.php
Mulders, H. (2009) Professionaliteit en professionele ruimte als uitdaging in het HBO
- Onderwijsraad (2007) Leraarschap is eigenaarschap.

- Weggeman, M. (2007) Leidinggeven aan professionals? Niet Doen!. Schiedam, Scriptum.

Karels, M. (2016). Professionele vrijheid in het onderwijs.
Geraadpleegd op 29-04-2017,
van http://wij-leren.nl/professionele-vrijheid.php

Gerelateerd

Uitblinken in je vak
Uitblinken in je vak
Scholing als middel om de autonomie van leraren te versterken
De lerende school 
Leidinggeven aan een professionele leergemeenschap
Leidinggeven aan een professionele leergemeenschap

Bazalt 
Regeldruk en administratie
Regeldruk en administratie: 5 vragen
Machiel Karels
Schoolorganisatie
Schoolorganisatie en teamwork op een basisschool - leiderschap
Arja Kerpel
Pedagogische opdracht
Pedagogische opdracht basisschool - onderwijsvisies - mensbeeld
Arja Kerpel
Onderwijsverslag 2013-2014
Onderwijsverslag 2013/2014: cruciale rol schoolleider
Machiel Karels
Meedenken aan onderwijskwaliteit
Meer zeggenschap over onderwijskwaliteit vanuit praktijk gevraagd
Annemieke van Nifterik
Pedagogisch leiderschap
Luc Stevens over pedagogisch leiderschap
Machiel Karels
Professionalisering
De leraar die zichzelf ontwikkelt of zelfprofessionalisering
Luc Stevens
Verantwoordelijkheid leren
Verantwoord verantwoordelijk leren zijn
Dolf Janson
Ontspannen lesgeven tips
Werken in het onderwijs? Ja, graag!
Paul Filipiak
Werk van de leraar
De leraar en de hartchirurg
Jan Jutten
Leerkracht centrale factor
Leerkracht, grijp uw vak!
Albert de Boer
Intern begeleider
De positie van leerkrachten in passend onderwijs
Albert de Boer
Subjectificatie
Persoonsvorming of subjectificatie? Een poging tot verdere verheldering
Gert Biesta
Subjectificatie
Persoonsvorming of subjectificatie? Een poging tot verdere verheldering
Gert Biesta
UUU werkmodel
Leren van docenten: een methodiek voor professionele ontwikkeling
Robert-jan Simons
Ruimte voor leraren
Ruimte voor maatwerk vraagt om ruimte voor leraren
Joyce van den Boogaard
Kindgericht onderwijs
Kindgericht onderwijs in een lerende school
Machiel Karels
Groepsplanloos
Planmatig en groepsplanloos - Groepsplannen zijn niet verplicht
Wendy Brasz en Myra den Haan
Het Alternatief
Het Alternatief - weg met de afrekencultuur in het onderwijs!
Machiel Karels
Professionele leergemeenschap
De professionele leergemeenschap
Arja Kerpel
Meester Mark -2-
Meester Mark vraagt door
Helèn de Jong
Meester Mark -2-
Meester Mark vraagt door
Helèn de Jong
Het prachtige risico van onderwijs
Het prachtige risico van onderwijs – Gert Biesta
Machiel Karels
Meester Mark -1-
Meester Mark draait door - ten onder in het onderwijs
Arja Kerpel
Wij, de leraar
Wij, de leraar - Elk kind heeft een pedagogisch netwerk nodig
Arja Kerpel
10 vragen bij OGW
10 vragen bij opbrengstgericht werken
Machiel Karels
Verantwoordelijkheid nemen
Geef de leerkracht zijn vak terug!
Luc Stevens
Toegevoegde waarde
De verleidingen van toegevoegde waarde
Dick van der Wateren
Staat van de leraar
De Staat van de Leraar
Marjolein Zwik
Onderwijsontwikkeling
Aleid Truijens: “Was onderwijs ooit niet-opbrengstgericht?”
René Leverink
Overdenkingen Schnabel I
Enkele overdenkingen bij Schnabel I #onderwijs2032
Marjolein Zwik
Lezend in Biesta
Lezend in Biesta
Harm Klifman
Vreemde talen onderwijs
Platform Onderwijs2032 helpt vreemde talen onderwijs om zeep
Erna Brummel
21st century skills
21st century skills: terug naar de leraar als pedagoog
Hans van Rijn
Drie soorten beleid
Beleid, beleid en beleid
Harm Klifman

Duobanen
Wat is bekend over duobanen in het onderwijs?
Professionele leergemeenschap
Wat is er bekend over de effectiviteit van samenwerking in netwerken van diverse actoren binnen het onderwijs?
Academische pabo
Vergelijking academisch en regulier opgeleide leraren basisonderwijs
Professionele ruimte
Zeggenschap en professionele ontwikkeling van docenten in het voortgezet onderwijs
Differentiatie handelingsrepertoire
Maatwerk door differentiatie handelingsrepertoire docenten
Intrinsieke motivatie
Het motiveren van leerlingen met verschillende prestatieniveaus en achtergrondkenmerken
Opleiden in de school
Effecten van het opleiden in de school
Sturen kwaliteit po
Ongemak van Autonomie: Sturen van onderwijskwaliteit in het primair onderwijs
Interactieve wiskundelessen
Professionalisering binnen leergemeenschappen voor talige ondersteuning in interactieve reken-wiskundelessen
Individueel maatwerk vo MEGAband
Individueel maatwerk in voortgezet onderwijs (MEGAband)
Passende professionalisering
Passend onderwijs vraagt om passende professionalisering
Selectie aan poort lerarenopleidingen
Selectie aan de poort bij lerarenopleidingen
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]

Professionele vrijheid



Inschrijven nieuwsbrief


Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.