Polarisatie in het onderwijsdebat onderzocht

Polarisatie in het onderwijsdebat onderzocht

In het publieke debat lijkt het onderwijs soms verdeeld in kampen. Over directe instructie, het gebruik van toetsen of technologie in de klas worden stevige woorden gesproken, zeker op sociale media. Wie het nieuws volgt, zou soms bijna denken dat leraren lijnrecht tegenover elkaar staan. Maar klopt dat beeld wel?

Voor zijn masterscriptie aan de Universiteit Utrecht onderzocht Jarit Lekanne gezegd Deprez hoe leraren in het basisonderwijs werkelijk denken over een aantal ‘gepolariseerde’ thema’s. Zijn onderzoek werd door de universiteit bekroond met de Thesis of the Year-prijs, vanwege de maatschappelijke relevantie en actuele betekenis voor het onderwijsveld.

Wij spraken hem over polarisatie, de rol van perceptie en hoe teams juist sterker kunnen worden van verschillen.

Wat verstaan we tegenwoordig eigenlijk onder polarisatie?

“Het woord polarisatie komt van het Latijnse polus, dat letterlijk “pool” betekent. Denk aan de noord- en zuidpool: twee uiteinden van dezelfde as. Wanneer we spreken over polarisatie, bedoelen we dus letterlijk twee sterk verdeelde kampen aan de uiteinden van een as, met maar weinig meningen in het midden. 

In het maatschappelijk debat verwijst polarisatie vaak naar het gevoel dat mensen in kampen tegenover elkaar staan. Daarbij is het niet alleen de inhoud van de mening die verschilt, maar vooral de emotionele lading waarmee dat verschil wordt beleefd. Een onderwerp kan dus zowel gepolariseerd zíjn als gepolariseerd voélen, of beide.

Dat laatste noemen we affectieve polarisatie: het niet langer alleen oneens zijn met elkaars ideeën, maar ook negatieve gevoelens koesteren tegenover de mensen die een andere mening hebben. De ander is in dat geval niet alleen iemand met een andere mening, maar een tegenstander. Die verschuiving, van meningsverschil naar emotionele verwijdering, is wat polarisatie zo krachtig en kwetsbaar maakt. In een gezonde dialoog kan verschil inspireren, maar zodra we elkaar als tegengestelden gaan zien, verdwijnt de ruimte voor gesprek en nuance.”

“Polarisatie is niet simpelweg een meningsverschil, maar het ontstaan van twee uitersten die elkaar niet meer kunnen of willen begrijpen.”

Waarom wilde je juist polarisatie in het onderwijs onderzoeken?

“Toen ik een paar jaar geleden als stagiair voor de klas stond, viel me al op hoe vaak discussies over onderwijsmodellen, toetsing of didactiek bijzonder fel werden gevoerd. In opiniestukken en op LinkedIn zag ik stevige uitspraken voorbijkomen en geregeld moest het onderwijs weer ‘radicaal op de schop’. 

Ik vroeg me af: zijn leraren in de praktijk ook zo verdeeld, of is dit vooral een beeld dat we online creëren? Als iemand met een onderwijsachtergrond kwam ik op veel scholen en daar zag ik vooral nuance, samenwerking en professionaliteit. Het contrast tussen perceptie en werkelijkheid bleef me interesseren. Bij het kiezen van een scriptieonderwerp koos ik een thema dat hierbij aansloot, met Pedro de Bruyckere als begeleider. Onder zijn begeleiding werkte ik dit onderwerp verder uit in mijn scriptie.”

"In het publieke debat klinkt vaak de roep om radicale vernieuwing, maar in de praktijk zag ik leraren vooral verbinding zoeken"

Naar welke thema’s binnen het onderwijsdebat heb je onderzoek gedaan?

“Mijn onderzoek richtte zich op vijf thema’s die in het onderwijsdebat vaak de uitersten vertegenwoordigen: de vormgeving van het curriculum, de lesmethoden, de manier van toetsing, het klassenmanagement en de rol van technologie. In het publieke debat worden binnen deze thema’s vaak scherpe tegenstellingen neergezet: denk aan kennis versus vaardigheden, directe instructie tegenover zelfontdekkend leren, of toetsen om te leren tegenover toetsen om te meten."

Wij-leren bracht de vijf onderwijsthema’s in beeld die Jarit Lekanne gezegd Deprez in zijn onderzoek onderzocht (zie Figuur 1).

Figuur 1. Thema’s in het onderwijs die vaak als gepolariseerd worden gezien.

Wil je deze infographic gratis downloaden in hoge resolutie? Schrijf je dan in voor het kennisdossier 'lerende cultuur' van de Wij-leren Academie. 

En wat bleek uit je onderzoek? Zijn leraren echt zo verdeeld als vaak wordt gedacht?

“De data uit mijn onderzoek suggereert van niet. Ik onderzocht de opvattingen van ruim honderd basisschoolleraren over de vijf zojuist genoemde thema’s die in het onderwijsdebat vaak als polariserend gelden. Om de mate van polarisatie te kunnen toetsen, verdeelde ik de leraren op basis van hun antwoorden op 40 stellingen over een as met aan één kant een conservatieve onderwijsvisie en aan de andere een progressieve. Uit mijn onderzoek blijkt dat de meeste leraren elementen combineren uit verschillende stromingen. Bij toetsing zoeken leraren bijvoorbeeld naar evenwicht: ze gebruiken gestandaardiseerde toetsen om zicht te krijgen op leerresultaten, maar hechten tegelijk veel waarde aan formatieve feedback om leerlingen verder te helpen in hun ontwikkeling. Ze zijn dus niet duidelijk progressief of conservatief, maar zoeken pragmatisch naar wat werkt in hun klas. 

In de praktijk zag ik dus een heel ander beeld dan het onderwijsdebat deed vermoeden. Waar het debat vaak zwart-wit is, denken leraren zelf veel genuanceerder. Ze handelen vanuit wat voor hun leerlingen werkt, niet vanuit ideologische posities. Dat vind ik een mooie boodschap: het onderwijs is in de praktijk veel minder gepolariseerd dan de headlines schetsen.

Ik onderzocht ook of onderwijsopvattingen samenhingen met demografische factoren. Leeftijd, gender en de ligging van de school hadden allemaal geen significante invloed. Alleen jaren voor de klas leek een klein maar duidelijk effect te hebben; leraren met meer ervaring scoorden iets conservatiever dan leraren met minder ervaring.”

Wij-leren visualiseerde de resultaten van het onderzoek (zie Figuur 2).

Figuur 2. De gevisualiseerde onderzoeksresultaten.

Wil je deze infographic gratis downloaden in hoge resolutie? Schrijf je dan in voor het kennisdossier 'lerende cultuur' van de Wij-leren Academie. 

"Leraren zijn zelden puur progressief of conservatief; ze combineren wat werkt en blijven pragmatisch."

Wat kunnen schoolteams doen met deze inzichten?

“Ten eerste: wees niet bang voor verschil. Verschillende visies binnen een team zijn niet bedreigend, maar juist vruchtbaar, mits er ruimte is om er open over te praten. Schoolleiders kunnen daarin het goede voorbeeld geven door het gesprek over onderwijsvisie niet te vermijden, maar te begeleiden.

Daarnaast helpt het om de discussie te verplaatsen van ‘wie heeft gelijk?’ naar ‘wat werkt voor onze leerlingen?’. Dat klinkt eenvoudig, maar het vraagt moed om je eigen overtuigingen niet als waarheid te zien, maar als slechts één van de vele mogelijke perspectieven.’’

Toch lijkt het onderwijsdebat online soms juist heel fel. Hoe verklaar je dat verschil?

“Hoewel ik hier geen expliciet onderzoek naar heb gedaan, denk ik persoonlijk dat dit veel te maken heeft met hoe sociale media werken. Platforms als X en LinkedIn belonen felle meningen, want die roepen reacties en dus zichtbaarheid op. Hoe stelliger je iets zegt, hoe meer aandacht je krijgt.

Dat creëert natuurlijk een vertekend beeld. De nuance haalt zelden de tijdlijn van anderen. En omdat we vooral de extreme stemmen horen, denken we dat deze representatief zijn voor de realiteit in de school. Daarom geloof ik dat onderwijsprofessionals tegenwoordig ook online een verantwoordelijkheid hebben: het laten zien van nuance. Deel voorbeelden van samenwerking, een vak iets aanpassen in plaats van radicaal omgooien, of vertel over hoe verschillende aanpakken in de praktijk samengaan. Zolang we dit niet bewust doen, blijft het beeld van de ‘twee kampen’ bestaan.”

In Figuur 2 is te zien dat de werkelijke verdeling van meningen onder leraren in het onderzoek van Jarit Lekanne gezegd Deprez afwijkt van een gepolariseerd patroon en het meest lijkt op een normaalverdeling, waar de meeste meningen in het midden zitten en slechts enkele meningen aan de uiteinden. 

Figuur 3. Werkelijke en theoretische verdelingen van meningen in het onderwijsdebat.

Wil je deze infographic gratis downloaden in hoge resolutie? Schrijf je dan in voor het kennisdossier 'lerende cultuur' van de Wij-leren Academie. 

“Omdat we vooral de luidste stemmen horen, lijkt het alsof het onderwijs verdeeld is, terwijl dat in werkelijkheid niet zo is.”

Wat zou je nog willen onderzoeken of zien veranderen in het onderwijs?

“Ik zou allereerst graag willen weten hoe teams met verschillende visies daadwerkelijk samenwerken in de praktijk. Wat doen scholen die het lukt om van verschil iets constructiefs te maken? En hoe leren zij van elkaar?

Eigenlijk zou ik nog zo veel willen onderzoeken: van hoe leraren hun overtuigingen vertalen in gedrag in de klas, tot hoe polarisatie zich manifesteert in andere domeinen van de samenleving. Want pas als we met zijn allen het verschil leren begrijpen tussen de polarisatie die we voelen en de polarisatie die er werkelijk is, kunnen we weer effectief focussen op wat ons nog steeds verbindt.”