Het ene gedragsprobleem is het andere niet

Kees van Overveld

Coördinator van het Expertisecentrum Gedrag bij Seminarium voor Orthopedagogiek (Hogeschool Utrecht)

  

kees.vanoverveld@hu.nl

  Geplaatst op 1 juni 2014

van Overveld, K. (2014). Het ene gedragsprobleem is het andere niet.
Geraadpleegd op 25-06-2017,
van http://wij-leren.nl/passend-onderwijs-gedragsproblemen.php

Passend onderwijs en gedrag

Per augustus 2014 is de wet Passend Onderwijs van kracht. Scholen moeten vanaf dat moment differentiëren in de ondersteuning die ze aan leerlingen gaan bieden: wordt het basisondersteuning of is juist extra ondersteuning passender? En hoe zit dat eigenlijk met leerlingen die opvallen vanwege externaliserend probleemgedrag?

Veel docenten beschouwen externaliserende gedragsproblemen van leerlingen (agressie, verzet, brutaliteiten, regelovertredend gedrag) als een vervelende onderbreking van hun les. Het problematische gedrag dient zo snel mogelijk te eindigen. Over het algemeen reageren docenten met slechts een minimum aantal strategieën op een grote diversiteit aan gedragingen. 
Binnen passend onderwijs worden docenten geacht in te spelen op de onderwijsbehoeften van de leerlingen. Dat betekent dat bij gedragsproblemen de aanpak moet variëren: lichte problemen vragen om een lichte aanpak, ernstige problemen vragen om zwaardere maatregelen.
Maar hoe bepaal je of gedragsproblemen licht of zwaar zijn? Is gedrag niet vooral afhankelijk van de subjectieve ervaring van een docent? Zeker. Toch is het mogelijk om een meer objectief onderscheid te maken (Zie tabel 1).

Tabel 1: Gedragsproblemen: licht of zwaar

  Lichte problemen Zware problemen
Duur De problemen zijn er sinds kort (enkele dagen/weken). De problemen spelen al langere tijd (maanden).
Frequentie De problemen doen zich niet al te vaak voor. Er zit geen continuïteit in het vertonen van het gedrag. Desalniettemin is het gedrag storend. Er is een aanhoudende reeks van storende gedragsuitingen. 
Intensiteit De intensiteit van de problemen is over het algemeen laag. Een enkele keer is er sprake van escalatie van gedrag. De problemen zijn intens en gaan gepaard met veel emotie bij de leerling en de omgeving.
Situatie Het probleemgedrag wordt meestal in één situatie getoond (bijvoorbeeld op de gang of tijdens de mentorles). De problemen komen in meerdere situaties voor.
Stapeling Het probleemgedrag is beperkt in omvang. Er is sprake van stapeling van verschillende soorten probleemgedrag.
Gevolgen De hinder voor de leerling en/of omgeving is beperkt. De hinder voor de docent en de klasgenoten is groot. De leerling kan zelf ook onder het probleemgedrag lijden.
Prognose De verwachting is dat de problemen lichte ondersteuning behoeven. De verwachting is dat de problemen intensieve ondersteuning behoeven.

In gesprekken over leerlingen zou aan de hand van tabel 1 kunnen worden bepaald hoe het leerlinggedrag door de docent(en) wordt ervaren. Indien nodig kan er aanvullend (diagnostische) informatie worden verzameld om de vermoedens bevestigd te krijgen.

Licht probleemgedrag vraagt om basisondersteuning

Licht probleemgedrag  is vaak terug te voeren op een zwak (pedagogisch) schoolbeleid. Voordat er naar een leerling wordt gewezen, is het goed om je als school het volgende af te vragen:
•    Is het onderwijs wellicht  te makkelijk, te moeilijk of te saai?
•    Is het klassenmanagement in orde? (Waaronder duidelijke regels en gedragsverwachtingen).
•    Heeft de docent een gezonde pedagogische relatie opgebouwd met deze leerling?
•    Wordt er in klassen planmatig aandacht besteed aan groepsvormende activiteiten?
•    Wordt er door het jaar heen gewerkt aan de sociaal-emotionele competenties van alle leerlingen?
•    Is er een preventiebeleid ten aanzien van pesten?

Pas nadat is vastgesteld dat er maximale inspanning is verricht om een veilig, sociaal klimaat te creëren, wordt nagedacht over specifieke maatregelen. Die maatregelen bestaan uit een interventie voor de leerling of het toepassen van gedragsstrategieën door de docent.
Die gedragsstrategieën verwijzen naar een arsenaal aan docentvaardigheden die ieder teamlid zou moeten kunnen toepassen. Zie voor een voorbeeld bijgaand kader:

Leerlingen die niet meewerken en de grens opzoeken

  • Het contact is niet-confronterend. De docent blijft te allen tijde kalm en respectvol naar de leerling. 
  • In emotionele situaties is het aan te raden een zakelijke toon te gebruiken.
  • De docent verpakt zijn verzoek als een besluit. Hij kan bijvoorbeeld zeggen: ‘Michael, je bent gevraagd om met je werk te starten. Als het niet gebeurt zal je het tijdens een tussenuur moeten maken. Je krijgt een paar seconden om te beslissen wat je doet.’ Vervolgens verbreekt hij het contact en loopt naar andere leerlingen. De verantwoordelijkheid voor de keuze ligt nu bij de leerling. 
  • Als de leerling zijn gedrag aanpast, wordt hij daarvoor beloond. Als de leerling weigert, wordt hem op de consequenties van het gedrag gewezen.
  • Niet doen: de les stil leggen of bij de tafel van de leerling wachten totdat hij gaat werken (‘Always keep the flow of instruction’) 

Bron: ‘Groepsplan Gedrag in het voortgezet onderwijs. Planmatig werken aan passend onderwijs’.

Zwaar probleemgedrag vraagt om extra ondersteuning

Als is vastgesteld dat het probleemgedrag tamelijk ernstig is, voldoen de interventies en strategieën vanuit de basisondersteuning meestal niet meer. Er wordt dan gekeken naar andersoortige maatregelen die zijn toegesneden op de gedragsproblematiek. Deze extra ondersteuning wordt gegeven door of in samenspraak met de zorgcoördinator. Eventueel wordt er expertise van buiten de school naar binnen gehaald.
Een gedragsstrategie die bijvoorbeeld bij agressie kan worden toegepast, is ontmijnen. Ontmijnen is een onverwachte, verrassende reactie die je geeft direct na de agressieve actie van de leerling. Ontmijnen haalt de angel uit het conflict en voorkomt het ontstaan of voortduren van een machtsstrijd. Voorbeeld: Je interpreteert het gedrag bewust anders dan het bedoeld is. ‘Ook een appeltje?’ – de docent gooit een leerling die dreigt met een mes, een appel toe. ‘Lekker joh, dit zijn Jonagolds’. 

Gelaagde ondersteuningsstructuur

In het kader van passend onderwijs zullen scholen voor voortgezet onderwijs bij zichzelf te rade moeten gaan hoe de ondersteuning op de eigen school is geregeld. Vanuit de (internationale) literatuur wordt er steeds vaker op gewezen dat gedragsproblemen vooral voorkómen moeten worden.  De nadruk dient te liggen op preventie en niet op curatie. De uitdaging voor zorgcoördinatoren is een gelaagde ondersteuningsstructuur op te zetten:
•    Een basisaanpak die gericht is op alle leerlingen (basisondersteuning I)
•    Een lichte aanpak voor kwetsbare leerlingen en licht probleemgedrag (basisondersteuning II)
•    Een intensieve aanpak voor ernstig probleemgedrag (extra ondersteuning).

Vanuit zo’n gelaagd preventiemodel zal het de school lukken om daadwerkelijk in te spelen op de verschillen in gedrag tussen leerlingen.

Dit artikel is eerder verschenen in het onderwijskundige tijdschrift 'Bij de les'. 

van Overveld, K. (2014). Het ene gedragsprobleem is het andere niet.
Geraadpleegd op 25-06-2017,
van http://wij-leren.nl/passend-onderwijs-gedragsproblemen.php

Gerelateerd

Je eerste jaar
Je eerste jaar
met een goed doordachte voorbereiding het jaar beginnen
Bazalt 
Kindgericht onderwijs in een lerende school
Kindgericht onderwijs in een lerende school
Hoe groeit jouw school naar kindgericht onderwijs?
De lerende school 
Antipestcoördinator in het voortgezet onderwijs
Antipestcoördinator in het voortgezet onderwijs
Pestgedrag signaleren en bespreekbaar maken
Medilex Onderwijs 
Passend onderwijs
Passend onderwijs op een basisschool - ondersteuningsplicht
Arja Kerpel
Passend onderwijs VO
Passend én opbrengstgericht onderwijs gaat uit van overeenkomsten!
Wijnand Gijzen
Onderwijszorgroute
Korte schets van een onderwijszorgroute
Arjan Clijsen
Functie gedragsproblemen
‘Waarom doe je dat!?’ - Functie en aanpak van probleemgedrag
Kees van Overveld
Gedragsproblemen leerkrachtgedrag
Gedragsproblemen in de klas: preventie
Anton Horeweg
Gedragsproblemen tips
Gedragsproblemen: rol pedagogische sensitiviteit leerkracht
Peter de Vries
ADD tips
ADD - Hoe ga je er mee om in de klas
Anton Horeweg
ADHD misdiagnose
Diagnose ADHD Schoenmaker blijf bij je leest
Willem de Jong
Kind en delict
Kind en delict - als je agressief gedrag vertoont lijk je machtig
Miriam de Heer
Gedragsproblemen in de klas
Gedragsproblemen in de klas
Arja Kerpel
Voorkom probleemgedrag
Voorkom probleemgedrag
Arja Kerpel
Groepsplan gedrag
Groepsplan gedrag - passend onderwijs in PO en VO
Arja Kerpel

Orde en aandacht
Hoe krijg je als docent de aandacht van 9- tot en met 12-jarigen terug na een intermezzo tijdens een plenaire instructie?
Differentiatievormen
Leren leerlingen in de onderbouw van het voortgezet onderwijs beter volgens convergente of divergente differentiatie?
Vroegtijdig verwijzen
Zijn leerlingen die op jongere leeftijd naar speciaal basisonderwijs (sbao) of speciaal onderwijs (so) worden verwezen succes...
Leerlingen met ASS
Hoe kan het V(S)O bijdragen een passend toekomstperspectief bij leerlingen met ASS?
Integratie vluchtelingen
Welk onderwijs leidt tot werk op niveau voor hoger opgeleide vluchtelingen?
Klasinrichting
Is de klasinrichting van invloed op leerprestaties?
Hoe kunnen scholen discriminatie voorkomen?
Hoe kunnen scholen het ontwikkelen van vooroordelen voorkomen?
Opdrachtgestuurd leren
Differentiatie in de klas middels opdrachtgestuurd leren
Digitale leeskilometers groep 3
Leesvaardig door digitale leeskilometers in groep 3: Differentiatie door inzet van ICT
Techniek en vakmanschap
Differentiatie binnen beroepsgerichte lessen Techniek & Vakmanschap
GAS methodiek
GAS geven: doelgericht werken aan taal en lezen in Passend Onderwijs
Motivationele differentiatie
Invloed van cognitieve en motivationele differentiatie bij hoogbegaafde en getalenteerde leerlingen
Welwillend tegenover zorgleerlingen
Ouders welwillend tegenover ‘zorgleerlingen’ in de klas
Bureaucratie leerlingenzorg
Verschillen in bureaucratie rond leerlingenzorg
Differentiatie rekenles mbo
Differentiatie in de rekenles in het mbo
Individueel maatwerk vo MEGAband
Individueel maatwerk in voortgezet onderwijs (MEGAband)
Computer Adaptieve Oefentoetsen
Onderwijsdifferentiatie met Computer-Adaptieve Oefentoetsen met docentenfeedback
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]

Stel je onderwijsvraag

Leren in de 21e eeuw - gratis e-book

Probleemgedrag in gradaties



Inschrijven nieuwsbrief



Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.