Opvoeden en opgroeien

>> Opvoeden en opgroeien - handboek Pedagogiek direct bestellen. (bol.com)

Pedagogiek is een wetenschap in ontwikkeling. Daarvan getuigt dit Handboek pedagogiek, zoals de ondertitel luidt van het boek Opvoeden en opgroeien. Het boek wil in gaan op de complexiteit van opvoeden en opgroeien en een overzicht geven van de huidige stand van zaken in de wetenschap over belangrijke thema’s uit de pedagogiek. Naast klassieke opvoedvraagstukken komen ook nieuwere thema’’s aan de orde zoals sociale media of kinderrechten. Verschillende auteurs werkten aan dit boek mee dat geschikt is voor studenten pedagogiek en onderwijsprofessionals, maar ook voor ouders en opvoeders die meer willen weten.

Judi Mesman: Ik wens de lezer van dit handboek een leerzame leeservaring en de moed om de opgedane inzichten flexibel en met een koel hoofd en een warm hart toe te passen op de weerbarstige pedagogische praktijk. 

In deze samenvattende bespreking gaan we kort in op de inhoud van dit boek waarvan de zestien hoofdstukken verdeeld zijn over drie delen. Het boek sluit af met een slotbeschouwing van de redactie: Frank van der Horst, Nicole Lucassen, Rianne Kok en Maartje Luijk. Ook is een uitgebreid notenapparaat (van zo’n vijftig pagina’s) en trefwoordenregister toegevoegd.  

Deel I Fundamenten van de pedagogiek

1.   Wat is pedagogiek? In dit eerste hoofdstuk wordt ingegaan op het ontstaan van de pedagogiek als aparte discipline vanuit de verlichting en romantiek. Pedagogiek beslaat opvoeding in de breedste zin van het woord. Volgens Langeveld (1905-1989)  wil ze wat ze bestudeert leren kennen om te weten hoe gehandeld moet worden. 

De pedagogiek richt zich, zowel in praktijk als onderzoek, expliciet op het bieden van advies en ondersteuning in opvoedings- en onderwijssituaties door het handelen van opvoeders, leerkrachten en hulpverleners te optimaliseren.

2.   Opvoeding en ontwikkeling van kinderen staat nooit los van de omgeving. Dit hoofdstuk geeft een overzicht van gangbare theoretische modellen over de verhouding van nature (aanleg) en nurture (omgeving:

• Sociaal-ecologisch ontwikkelingsmodel van Bronfenbrenner;
• De developmental niche van Super en Harkness;
• Het procesmodel van Belsky;
• Het transactionele model van Sameroff;
• Moderne dynamische systeemmodellen.

3.    Het derde hoofdstuk beschrijft de ontwikkeling van het gezin door de eeuwen heen, met bijvoorbeeld aandacht voor 
-    De zwarte legende (vanaf 1960): een kindertijd en warme liefdevolle relaties binnen het gezin zijn pas ontstaan na de verlichting toen daar door omstandigheden meer ruimte voor was.
-    De witte legende (vanaf 1980): het kerngezin is al vanaf de middeleeuwen zichtbaar en ook toen waren er al affectieve banden tussen gezinsleden en emotionele betrokkenheid bij het kind. 

4.   Het kind groeit op in een complex, dynamisch systeem. In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op de invloed van gezinssystemen op opvoeden en opgroeien. De rol van de vader is daarbij van groot belang en krijgt nog niet altijd de aandacht die het zou moeten hebben, hoewel de nadruk op de rol van de moeder is afgenomen. Er is bovendien beïnvloeding naar beide kanten: ouder en kind beïnvloeden elkaar en de rest van het gezin.

Over het gezin als systeem wordt ook wel gezegd: ‘Het geheel is meer dan de som van de delen’.     

5.    Veerkracht wordt in dit vijfde hoofdstuk omschreven als het dynamische proces waarbij een kind, opvoeder en het gezin als geheel zich op een positieve manier aanpassen en herstellen na tegenslagen. Hierbij kan een goede pedagogische basis preventief werken bij het voorkomen van problemen. 

6.    In dit hoofdstuk wordt ingegaan hoe pedagogisch handelen kan worden vormgegeven en welke veranderingsprincipes daarbij worden gebruikt. 

Pedagogisch handelen vormt de kern van het beroep van de pedagoog en vraagt om een zorgvuldige afweging tussen wetenschappelijke onderbouwing, praktische toepasbaarheid en ethische verantwoordelijkheid.

Deel II Opvoeden en opgroeien in het gezin

7.    Verschillende opvoedvaardigheden en opvoedstijlen van ouders worden belicht. De opvoedingomgeving moet voeding, veiligheid en warmte bieden. Daarnaast moeten de ouders afstemmen op de ontwikkelingsfase en de individuele behoeften van het kind. In transactionele opvoedingsmodellen van tegenwoordig zien we terug dat de beïnvloeding tussen ouder en kind wederzijds is. Onder invloed van veranderende maatschappelijke, technologische en culturele contexten blijven de uitdagingen in de opvoeding zich ontwikkelen. 

8.    Rijksoverheid spreekt van een gezin als ‘elk leefverband van een of meer volwassenen die verantwoordelijkheid dragen voor de verzorging en opvoeding van een of meerdere kinderen.’ In dit hoofdstuk gaat het over de invloed van gezinsvormen en gezinssamenstelling op de ontwikkeling van kinderen. Opvoeden is een bidirectioneel proces waarbij verschillen ontstaan in de opvoeding van verschillende kinderen binnen een gezin. Hoewel dit tegen de intuïtie en cultureel niet geaccepteerd lijkt, sluit het juist beter aan bij de individuele behoefte van elk kind. 

Wanneer kinderen de verschillen in opvoeding tussen broers en zussen en zichzelf ervaren als eerlijk, zijn er geen kwalijke gevolgen van gedifferentieerd opvoeden. 

9.    Wat doet liegen van ouders tegen kinderen met het kind? In dit hoofdstuk aandacht voor een recent onderzoek over liegen in de opvoeding. Er blijken veel verschillende vormen van liegen te zijn die om meerdere doeleinden worden ingezet. 

10.    Hoofdstuk 10 gaat in op de theorieën die er zijn over hechting en wat gehechtheid voor de praktijk betekent.

Hechting is een universeel proces: ieder kind ontwikkelt gehechtheidsrelaties, die een belangrijke basis vormen voor de ontwikkeling van het kind en de latere relaties die het aangaat. 

Deel III Opvoeding en de bredere sociale en maatschappelijke context

11.    Sociale interacties met leeftijdgenoten spelen een cruciale rol in de ontwikkeling van kinderen en jongeren. In dit hoofdstuk wordt op de grote invloed van leeftijdgenoten, sociale media en influencers op de opvoeding ingegaan. De moderne digitale wereld brengt nieuwe uitdagingen en mogelijkheden met zich mee en kan de sociale druk door constante feedbackmechanismen verhogen.  

12.    In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de ontwikkeling van romantische en seksuele relaties van jongeren. Er wordt gesteld dat het relatief goed gaat in Nederland met de relationele en sexuele ontwikkeling en gezondheid van adolescenten in Nederland. Maar dit geldt niet voor iedereen en gaat ook niet vanzelf. Belangrijke vraag is wat jongeren nodig hebben om hun intieme relaties en seksualiteit op een gezonde, veilige en positieve manier te laten ontwikkelen. De antwoorden die in dit hoofdstuk gegeven worden op deze vraag, zijn volgend aan de praktijk zoals die gegeven is. 

13.    Parental burn-out is een betrekkelijk nieuw fenomeen waarvoor in dit hoofdstuk aandacht wordt gevraagd. Dit is extreme vermoeidheid die ouders kunnen ervaren bij hun opvoedkundige taken. Wanneer er een langdurige disbalans is tussen draaglast en draagkracht van ouders kan er een gevoel van fysieke en emotionele uitputting ontstaan.  De ideaalplaatjes en verwachtingen die onze maatschappij creëert, kunnen een gevoel van tekortschieten versterken. Het is daarom van belang om opvoeden als een gedeelde verantwoordelijkheid te zien en niet als een individuele prestatie. 

Er bestaat een lange traditie waarin opvoedingsproblemen worden toegeschreven aan individuele ouders, en met name moeders.

14.    Wat betekent kinderopvang voor de ontwikkeling van kinderen? Onderzoeken naar de consequenties van opvang op de ontwikkeling laten verschillende uitkomsten zien en zijn vaak niet representatief, doordat in Nederland hoog-opgeleide ouders vaker voor opvang kiezen. De kwaliteit van de opvang speelt een grote rol op het effect ervan.

15.    Veel kinderen groeien op in armoede en wat betekent dit voor hen? Hoofdstuk 15 heeft aandacht voor de samenwerking tussen beleid, praktijk en wetenschap om tot een succesvolle aanpak van opgroeien in armoede te komen. Want een transdisciplinaire benadering van de aanpak van armoede is van groot belang om tot effectieve en duurzame oplossingen te komen van dit probleem. 

Schaamte en stigmatisering vormen een grote drempel bij het zoeken en accepteren van hulp bij armoede

16.    Kinderrechten en kinderparticipatie zijn de onderwerpen waarop het laatste hoofdstuk focust. De rechten van het kind zijn vastgelegd in het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK). Dit verdrag laat zien dat de belangen van het kind voorop moeten staan bij alle besluiten die over hen worden genomen. Het is goed om als profesionele pedagoog kennis te hebben van dit verdrag om op een goede manier de belangen van het kind te signaleren en te behartigen.

Tot slot wordt in hoofdstuk 17 afgesloten met een samenvattende discussie door de vier redactieleden, Frank van der Horst, Rianne Kok, Maartje Luijk en Nicole Lucassen. 

Pedagogiek is een vakgebied in beweging. (...) maar tegelijk zijn vragen over de opvoeding van kinderen van alle tijden. 

Recensie

Opvoeden en opgroeien is een boek dat wetenschappelijke verdieping met actuele thema’s combineert. Daarbij is uitdrukkelijk sprake van wetenschap in ontwikkeling, waardoor in de huidige pedagogiek binnen veel thema's de laatste jaren de focus op een bepaalde manier is verlegd. Een belangrijk boek dus voor onderwijsprofessionals die bij willen blijven. 
Opvoeden wordt tegenwoordig bijvoorbeeld -als reactie op het individualisme-  veel minder gezien als een individuele taak maar als iets dat plaatsvindt binnen gezinssystemen, maatschappelijke structuren en dat beïnvloed wordt door culturele veranderingen.

De ruim vijftig pagina’s notenapparaat en literatuurverwijzingen laten zien dat het boek een stevige wetenschappelijke onderbouwing heeft. Veel theoretische modellen worden besproken. Als boek voor ouders die ‘zomaar’ wat meer willen weten over opvoeding, vind ik het daarom iets minder geschikt. Of het moeten ouders zijn die echt heel grondig te werk willen gaan en hun opvoedkundige keuzes wetenschappelijk willen onderbouwen. De theoretische ambitie van dit boek wint het toch wel van de praktische, al zijn de onderwerpen allemaal issues waar ouders vroeg of laat mee te maken kunnen krijgen. 

Boeiend om te lezen dat het afstand nemen van simplistische schuldvragen richting ouders en het kiezen voor context en nuance  waardevolle ontwikkelingen in de huidige pedagogiek zijn. Het inzicht van opvoeden als gedeelde verantwoordelijkheid van de samenleving zou ouders ook kunnen behoeden voor een parental burn-out zoals die tegenwoordig door de grote druk steeds vaker voorkomt, en die in het boek ook de nodige aandacht krijgt. 
In het hoofdstuk over kinderrechten miste ik het onderwerp draagmoederschap, dat tegenwoordig hoog op de politieke agenda staat en waar wat kinderrechten betreft wel het één en ander over te zeggen valt. Misschien staat het wetenschappelijk onderzoek naar dit fenomeen nog in de kinderschoenen?

Het boek is uitermate geschikt voor studenten (ortho)pedagogiek of Pabo-studenten. Doordat de hoofdstukken geschreven zijn door verschillende (groepjes) auteurs, is het ook heel goed mogelijk om gedeelten van het boek op zichzelf te lezen en te bestuderen.  



 

Bestellen

Het boek Opvoeden en opgroeien - handboek Pedagogiek is te bestellen via bol.com: