De manosfeer: hoe het gezin en de school houvast kunnen bieden

Het begrip manosfeer heeft betrekking op een gedachtengoed dat de superioriteit van mannen propageert. Via websites en sociale mediaplatforms worden allerlei aspecten van mannelijkheid in het daglicht gesteld. Deze propagandistische teksten bevatten een negatieve houding tegenover feminisme en gendergelijkheid, soms grenzend aan misogynie (vrouwenhaat, red.). Een man moet zichzelf bewijzen op economisch, artistiek, lichamelijk en sociaal vlak. Op elk van deze terreinen dient hij een winnaar te zijn.

Op zoek naar houvast

De klassieke waarden en normen die in Europa gedragen werden door de godsdienst, door traditie (stabiele gemeenschappen met zeer weinig geografische of professionele mobiliteit), door grote gezinnen in vaste buurten (met veel sociale controle), hebben in korte tijd hun vanzelfsprekendheid verloren.

De groepsidentiteit is hierdoor sterk verzwakt, zodat veel mensen op zoek gaan naar een identiteit die hun leven richting en stabiliteit kan bezorgen. Dit leidt tot polariserende standpunten, waarbij de trend tot machismo (overdreven vorm van mannelijk gedrag, red.) in opmars is. De groeiende economische onzekerheid bij jongeren, het sociaal isolement en het neokapitalisme drijven veel jongeren in polariserende kampen. Veel jongeren geven aan zich niet echt begrepen te voelen of erger nog, niet mee te tellen. 

Op internet en in sociale media vinden zij een virtuele wereld waarin zij zich wel begrepen voelen en waarmee zij zich kunnen identificeren. Daar staan macht en hiërarchie voorop. Macht, status en prestige wordt mannen de laatste decennia ontnomen en dit moet opnieuw worden veroverd. Men lanceert onrealistische definities van mannelijkheid en promoot risico-gedrag om zich meer “man” te voelen. Wie niet conformeert, wordt weggezet als loser en ontwikkelt gevoelens van minderwaardigheid. Sommigen voelen zich gesteund door bepaalde uitspraken van Mark Zuckerberg (Meta-CEO), die pleit voor meer mannelijke energie in de bedrijven en bepaalde concepten uit de manosfeer gunstig gezind lijkt te zijn.

Veel jongeren zoeken een houvast in een individualistische en meedogenloze wereld. Sommige boodschappen sturen aan op haat en op misbruik van meisjes en vrouwen. Er worden adviezen gegeven hoe je meisjes kan manipuleren tot seks en hoe je wederzijdse toestemming kan omzeilen.

Gendergelijkheid zou de kansen van mannen op promotie fnuiken. Het ganse gamma aan vooroordelen tegenover vrouwen wordt bovengehaald om de mannelijke superioriteit in de schijnwerpers te plaatsen. Daardoor verliezen jongeren de voeling met de gewone maatschappij en gaan ze meer en meer in de richting van radicalisering. Seksistische stereotypieën leiden vaak tot reacties op sociale media, waarop men anoniem en los van iedere verantwoordelijkheid haatdragende berichten kan posten. Brutale taal en haatspraak worden voor deze jongeren op den duur het nieuwe normaal. Op Europees niveau bestaat de Digital Services Act (DSA), die maatregelen bevat die moeten beschermen tegen illegale berichten. In de praktijk blijft het echter vaak dode letter.

Promotie van gezonde mannelijkheid

Bepaalde instanties proberen gezonde mannelijkheid te promoten. Zij adviseren om verstandig te leren omgaan met sociale media door zich steeds af te vragen: vanuit welke hoek schrijft men dit? Wat wil men met deze tekst bereiken? Wat verzwijgt deze tekst? Verder wijst men op belangrijke attitudes zoals empathie, bereidheid tot open communicatie, vertrouwen als basis voor relaties, respect, zich kwetsbaar durven opstellen, assertiviteit en positief omgaan met conflicten.

De bredere maatschappelijke context speelt hier ook een belangrijke rol. De tijd dringt dat politici wetgevend werk verrichten om de schadelijke gevolgen tegen te gaan.

De techindustrie moet voor haar verantwoordelijkheid worden gesteld en moet middelen ontwikkelen om schadelijke boodschappen te detecteren en te verwijderen. Een nieuw partnerschap tussen techindustrie en wetgevende macht is noodzakelijk om de algoritmes van (G)AI te beheersen. Naar de algemene bevolking toe zijn initiatieven noodzakelijk om het digitaal burgerschap te bevorderen.

De kernvraag blijft echter: zijn al deze initiatieven krachtig genoeg om jongeren die lijden onder een diepgaande identiteitscrisis, over de streep te trekken? De geborgenheid van de vroegere maatschappij vinden jongeren niet meer terug in hun omgeving. De vroegere waarden en normen hebben zwaar ingeboet, zodat jongeren die op weg zijn naar een houvast deze niet meer op een evidente wijze vinden. Hun onzekerheid leidt ertoe dat zij zich tot (toxische) ideologieën wenden, waarin zij wel een houvast vinden. 

Veel jongeren zoeken naar houvast en vinden dat bij extreme ideologieën zoals de manosfeer.

Het zwakke punt in deze pogingen om gezonde mannelijkheid te promoten, zit ‘m in de eenzijdige nadruk op rationaliteit. Attitudes als empathie, open communicatie, respect enz. ontwikkelen zich niet vanuit rationele argumenten, maar hoofdzakelijk vanuit persoonlijke ervaringen. Voor morele groei is emotionaliteit minstens even belangrijk als rationaliteit. De Franse filosoof Albert Camus heeft steeds benadrukt dat moraal voortkomt uit concrete ervaringen, uit eigen gedragingen. In die zin beweerde hij dat hij op het voetbalveld meer had geleerd over moraal dan uit boeken (Camus was als jongere een uitstekende keeper). Hij bleef zich z’n leven lang verzetten tegen een intellectualistische houding die het belang van persoonlijke ervaringen terzijde schoof (1). 

Promoten van gezonde mannelijkheid zou dus best aansluiten bij praktijkervaringen met een maatschappelijke valentie (service learning), waarbij jongeren persoonlijk leren ervaren wat empathie, respect, open communicatie … in realiteit betekent. Het bezorgt hen een viscerale afkeer van sociale barrières die o.a. armoede en onrechtvaardigheid in stand houden.

Promoten van gezonde mannelijkheid blijft echter een aartsmoeilijke zaak bij jongeren die erop uit zijn om een houvast te vinden en vaak weinig bereid zijn om aan zichzelf te werken. Zich onkritisch aansluiten bij extreme ideologieën lijkt vaak wel de gemakkelijkste oplossing op korte termijn.

De kernvraag blijft echter bestaan: waarom lijden zoveel jongeren onder een diepgaande identiteitscrisis? Waarom voelen veel jongeren zich zo eenzaam, waardoor depressie en zelfdoding jaarlijks blijven toenemen? Zijn er in de sociale context elementen die hiervoor een verklaring kunnen brengen?

Wortels van de manosfeer

De wortels van de manosfeer ontstaan in de vroege kinderjaren.

Twee instanties dragen hierbij een grote verantwoordelijkheid, nl. het thuismilieu en het onderwijs.

1. De geborgenheid van het gezin

Ouders spelen een bijzondere rol in de ontwikkeling van kinderen, vooral op vlak van affectie en emotionele steun, zelfconcept, motivatie, waarden en normen, specifieke belangstellingsdomeinen, toewijding, volharding …

Het gezin is slechts één van de contexten die belangrijk zijn in de ontwikkeling. Hierna zullen wij ook het belang van de school bespreken. Dit betekent niet dat er geen andere contexten zouden zijn die eveneens van cruciaal belang zijn, zoals het algemeen maatschappelijk klimaat (de tijdgeest) en de culturele context. De toegenomen kracht van de democratie gedurende de laatste eeuw heeft veel kinderen betere ontwikkelingskansen gebracht. Maar deze zelfde democratie staat sinds enkele decennia onder druk door de toenemende invloed van antidemocratische krachten.

In het bestek van dit artikel kunnen wij niet verder ingaan op deze sociologische en politieke invloeden. Wij beperken ons tot het gezin en de school.

De hedendaagse gezinnen hebben vanaf de tweede helft van de 20ste eeuw grote wijzigingen ondergaan. 

Vòòr 1950 leefde men in vrij gesloten gemeenschappen:

• Er waren vaste waarden en normen in de gemeenschap;
• mannen en vrouwen hadden hun specifieke taken (vaste genderrollen);
• er was veel sociale controle;
• de opvoeding was van autoritaire aard;
• van kinderen werd verwacht dat ze gehoorzaamden en de heersende regels (die zonder democratisch overleg werden opgelegd) aanvaardden en respecteerden;
• het gezinsbelang (in de veel grotere gezinnen) primeerde op het persoonlijk belang;
• er werd weinig rekening gehouden met de verschillen tussen de kinderen;
• nieuw samengestelde gezinnen waren vrijwel onbestaande - er waren geen wettelijke regelingen voor co-ouderschap na een scheiding enz..

Na 1950 vindt er een spectaculaire verandering plaats in de visie op opvoeding: Opvoeding schiet van dan af aan geleidelijk door in een richting die veel jonge ouders onder enorme druk zet. Ondanks de sterk toegenomen tijd en energie die ouders steken in de thuisopvoeding, blijven de opvoedingsproblemen in vele gezinnen toenemen.

In dit artikel beperken wij ons tot enkele verkeerd begrepen opvoedingsprincipes, o.a. de onvoorwaardelijke aanvaarding van het kind en de extreme toegeeflijkheid (permissiviteit) in de opvoeding, waardoor duidelijke regels en vaste afspraken vaak quasi afwezig zijn in de thuisopvoeding.

1.a.   Geborgenheid, veiligheid en zekerheid vormen de basis van een veilige hechting

Veilige hechting heeft te maken met de spontane belangstelling van de ouders voor de behoeften van het kind, met het “lezen” van de wensen van het kind, het begaan zijn met en het geven om het kind.

Onvoorwaardelijke aanvaarding (O.A.) betekent dat ouders en andere opvoeders het kind aanvaarden zoals het is, zonder deze aanvaarding afhankelijk te maken van voorwaarden. Of het kind verstandig is of minder verstandig, mooi of minder mooi, dik of dun, groot of klein… het speelt allemaal geen rol. Men aanvaardt het kind als unieke persoon, als mens om van te houden, waarbij al deze eigenschappen of voorwaarden zonder betekenis blijven.

Onvoorwaardelijke aanvaarding betekent echter niet dat je het gedrag van het kind altijd goedkeurt. Je kan een diep respect hebben voor het kind, het kind als kind onvoorwaardelijk aanvaarden en toch tegelijk bepaalde gedragingen afkeuren.

Het is niet omdat ik het kind graag zie dat ik alles door de vingers moet zien.

Veel ouders “begrenzen” het gedrag van hun kind niet of slechts heel minimaal. Zij stellen geen regels, maken geen afsprakenen zijn uiterst toegeeflijk. Veel jonge ouders raken daardoor uitgeput of lijden aan een pedagogische burn-out. De nadelen van deze extreme permissiviteit zijn nog niet doorgedrongen tot het maatschappelijk bewustzijn. Zelfs beroepspedagogen en psychologen lijken de verwarring tussen O.A. en extreme permissiviteit niet te zien.

De pleitbezorgers voor verregaande permissiviteit in de opvoeding miskennen echter het bestaan van twee fundamentele krachten in de mens, namelijk libido (streven naar verbondenheid, accent op het Wij) en agressie (Latijn: ad-gredi) (zichzelf doorzetten, z’n eigen wensen doordrukken, zelfs ten koste van de verbondenheid, accent op het Ik). Jonge kinderen zijn echter nog niet in staat om een gezond evenwicht tussen beide tendensen te realiseren. Vaak kiezen zij er voor om hun eigen wil door te drijven, om met alle middelen te bekomen dat ze hun zin krijgen, ook al is dit in het nadeel van het gezin (2). 

1.b.   Regelduidelijkheid, regelvastheid en consequente controle op regels

Duidelijke regels die niet steeds tot discussie leiden zijn belangrijke structuurelementen in de opvoeding. Structuur zorgt voor orde en regelmaat. Het verhindert chaos en voorkomt dat ouders “overbevraagd” raken.

Regelvastheid zorgt voor voorspelbaarheid in de opvoeding.

Voorspelbaarheid verhoogt het gevoel van geborgenheid en orde. Vaste regels bieden structuur en houvast zowel voor het kind als voor de ouders.

Zonder consequente controle op deze regels zijn voortdurende botsingen en irritaties onvermijdelijk. 

Deze extreme permissiviteit ziet men wereldwijd en is een reactie tegen de autoritaire opvoeding van vroeger. De slinger is nu echter veel te ver doorgeslagen in de andere richting. De gulden middenweg bestaat er in om de aanvankelijk gestuurde discipline te laten uitgroeien tot zelfdiscipline (3). Discipline is niet aangeboren, maar moet worden aangeleerd.

Peuters en kleuters voelen zich het meest geborgen en veilig als er duidelijke en vaste regels zijn. Dan is de reactie van volwassenen ook het best voorspelbaar, wat op zijn beurt zorgt voor orde en regelmaat. 

1.c.   Respect voor de vrijheid van het kind

Moderne ouders steken niet alleen veel tijd en energie in de opvoeding van hun kinderen, zij zijn vaak ook overbezorgd. De mogelijkheden die de huidige kinderen hebben, maar ook de gevaren die dit met zich meebrengt, maken veel ouders bang. Er zijn quasi geen grenzen meer aan de mogelijkheden en de snelheid tot communicatie via GSM, sociale media, e-mail, internet, skype enz. Ouders hebben sinds lang geen controle meer op deze inputkanalen.

Jonge ouders besteden bovendien veel meer tijd dan vorige generaties aan de opvoeding van de kinderen. Dit houdt vele kansen in maar ook bedenkelijke gevaren. Nogal wat ouders  worden helikopter-ouders of in het ergste geval symbiotische ouders (4).

1.d.   Authenticiteit en transparantie

Authenticiteit betekent dat men zichzelf durft zijn, dat men niet leeft volgens hoge idealen en principes waaraan men toch niet kan beantwoorden, dat men geen verschillende mutsen opzet afhankelijk van het gezelschap, dat men er niet naar streeft de schijn hoog te houden, dat men iedere vorm van hypocrisie weert …

Transparantie betekent dat men rechtuit is, dat men de eigen bedoelingen steeds duidelijk aangeeft, dat men geen zaken maskeert of verbloemt …

Jonge ouders hebben op heel wat van deze aspecten een duidelijke voorsprong genomen in vergelijking met vorige generaties die zich konden verschuilen achter “autoriteit”. Veel instanties bezaten een onbetwiste autoriteit en dit gold ook voor de ouderlijke autoriteit.

Anderzijds loert ook hier het gevaar dat huidige ouders te ver doorschieten in de andere richting. Alles moet super zijn, de genadeloze competitie in de ratrace wordt als iets onvermijdelijks beleefd, torenhoge verwachtingen en idealen zetten de gezinsleden voortdurend onder stress…

2. De school

Ook de school is een cruciale factor in de groei van het waardensysteem van kinderen en jongeren. De school staat echter onder enorme druk. De vaste waarden binnen een gemeenschap werder vroeger gedragen door instanties die vaak boven iedere negatieve kritiek stonden, voornamelijk religieën, maar ook de Renaissance, de Verlichting enz. Deze vaste waarden hebben op heden hun vanzelfsprekendheid verloren.

In een tweede artikel gaan wij dieper in op deze waardenproblemen binnen de school en geven aanwijzingen hoe de school op een transparante wijze hiermee kan omgaan.

Voorlopig besluit

De vaste waarden die voor vroegere generaties evident waren, zijn in onze huidige maatschappij verdwenen. Hedendaagse ouders hebben weinig of geen controle meer op de vele invloeden van buitenaf: tv, internet, sociale media, influencers enz. Jongeren zonder vast waardensysteem worden vaak het slachtoffer van ad hoc meningen die anoniem en los van iedere maatschappelijke verantwoordelijkheid worden gelanceerd. In die zin kan het gedachtengoed dat door aanhangers van de manosfeer wordt verspreid, een sterke invloed hebben op jongeren die moeite hebben om een richting te vinden in hun leven.

Referenties

1. Camus, C. (2009). Albert Camus: solitaire et solidaire. Michel Lafon, Neuilly-sur-Seine.
2. D’hondt, C., Van Rossen, H. (2018). Succesvol begeleiden van hoogbegaafde kinderen en jongeren. Antwerpen-Apeldoorn, Garant, p. 130-132.
3. D’hondt, C., Van Rossen, H.(2018). Succesvol begeleiden van hoogbegaafde kinderen en jongeren. Antwerpen-Apeldoorn, Garant, p. 147-153.
4. D’hondt, C.,Van Rossen, H. (2016). Hoogbegaafde kinderen opvoeden. Antwerpen- Apeldoorn, Garant, (4), p. 170-174.

Belangrijke mededeling: Dit artikel mag niet gebruikt worden om AI-systemen te voeden