Ruimtelijk inzicht GIS
Algemeen
Leeromgevingen Gemotiveerde leerhouding Basisonderwijs met/zonder basis Systeemdenken en denkgewoonten Systeemdenken 21e eeuw Effectief onderwijs Filosoferen doe je zo FTC: praktijk Het Grote Vindingrijkboek Onderwijsmythes Onderwijs moet boeien Onderwijs slaat door Creativiteitsontwikkeling Talentontwikkeling op school Teach like a Champion Tiener college Leerlijnen vergelijken
Communicatie
Didactisch coachen 1 Didactisch coachen 2 Didactisch coachen 3 Gebruik animaties po Animaties natuur po Animaties rekenen po Animaties taal po
Klassenmanagement
Orde en aandacht Didactische werkvormen Effect van homogeen of heterogeen groeperen Grote en kleine groep Effect wisselende samensstelling basisschoolklas Klassenmanagement Soepele lesovergang Vinger opsteken Zelfstandig werken
Instructie
Directe instructiemodel 4C/ID-model Expliciete Directe Instructie Humor in de klas Competenties Leren van fouten Mindmap maken Bewust bezig zijn met taal
Onderwijskwaliteit
Effecten van formatief evalueren Factoren die de Cito-eindtoets beinvloeden
Sociaal
Drama voor groepsvorming
Taal
Tweetalig onderwijs en schoolprestaties
Coöperatief leren
Coöperatief leren Coöperatieve leerstrategieën Coöperatieve werkvormen Onderzoekend leren
Leren
Leerbevorderende feedback Formatieve toetsing Nakijken en feedback Bewegend leren
Lezen
Fonemisch bewustzijn Voorwaarden voor begrijpend lezen Lezen en schrijven Leesmotivatie bevorderen Mentale voorstellingen Visie op literatuuronderwijs SLIM in het sbo Leesvaardigheid praktijkonderwijs Leesprestaties groep 6 po 2016
Samenwerken
Didactische vormgeving Excellentie Communities kennis over onderwijs Samenwerken met STIP
Schrijven
Schrijfonderwijs basisschool Lezen en schrijven vmbo Schrijfmateriaal
Differentiatie
Differentiatievormen Differentiatie adaptief onderwijs Differentiatie proces Opdrachtgestuurd leren Differentiatie methodiek Differentiatie Differentiatie zelfregulatie (1) Differentiatie zelfregulatie (2) Efficiënte differentiatie Feedback prestaties Individueel maatwerk vo MEGAband Leerstof hoogbegaafden Leerstofjaarklassensysteem Middenmoot als vertrekpunt Didactische impulsen OGO
Onderwijssysteem
Klassengrootte
Jonge kind
Fase jonge schoolkind Kleuters en vrij spel Basisontwikkeling en OGW Het vrije spel
Beroepsonderwijs
Werkplekleren in het beroepsonderwijs
Passend onderwijs
Adaptief onderwijs SBO Hogere orde denken
Visies
Adaptief onderwijs Basisontwikkeling bij OGO Ervaringsgericht onderwijs Lerend werken Ontwikkelingsgericht onderwijs Ontdekkend leren Waardengedreven onderwijs
Jean Piaget
Jean Piaget Piaget: objectpermanentie Piaget: epistemologie Piaget: empirisme Piaget: leertheorie
Exacte vakken
Digitale Wiskunde Omgeving HAVO VWO Vernieuwend bètaonderwijs
ICT
Virtual reality Digitale didactiek 2 Mediawijsheid in curriculum Games voor leerlingen met concentratieproblemen Digitale didactiek

 

‘Ik ren harder en probeer de persoon af te schudden.’

Gerdineke van Silfhout

Curriculumontwikkelaar Taal bij SLO

 

  Geplaatst op 16 september 2016

Silfhout, G. van (2016). ‘Ik ren harder en probeer de persoon af te schudden.’
Geraadpleegd op 24-06-2017,
van http://wij-leren.nl/integratie-lezen-schrijven-literatuur-lessenserie.php

‘Ik kijk paniekerig om me heen. Het wordt langzaam steeds donkerder. Ik hoor de uilen roepen en voel de koude wind op mijn lichaam prikkelen. Ik wrijf over mijn armen en kijk angstig naar de bomen om mij heen. Mijn blik valt op een schim in de verte. Van de schrik stap ik naar achteren. Niet in paniek raken, dit is maar je verbeelding fluister ik tegen mezelf.’

Zo begint het zelfgeschreven verhaal van twee leerlingen uit 3 vmbo-tl van het St-Gregorius College uit Utrecht. Het verhaal is een van de producten binnen een lessenserie waarin lezen en schrijven samengebracht worden. Docente Nederlands Caroline Wisse-Weldam ontwikkelde samen met SLO, nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling, de lessenserie Angstzweet. Het is de opzet van deze lessenserie om de inhoud van de tekst en het beleven van plezier in lezen centraal te stellen. Dat gebeurt onder andere door (voor)lezen, schrijven en gesprekken voeren.

Plezier beleven is lang niet altijd vanzelfsprekend bij de lessen Nederlands. Een van de oorzaken hiervoor ligt in de versnippering van het vak Nederlands: onderdelen als lezen, spelling, grammatica, schrijven, woordenschat en fictie komen veelal geïsoleerd aan bod. Dat gebrek aan samenhang maakt de lessen eenzijdig en voor veel leerlingen zelfs saai. Minstens zo zorgelijk als motivatieproblemen voor het vak is dat door het versnipperd aanbieden van vakonderdelen er vaak geen sprake is van diepgaande verwerking van of reflectie op de inhoud van geschreven of gesproken teksten. Denk bijvoorbeeld aan de oefeningen bij begrijpend lezen, waarbij leerlingen vragen moeten beantwoorden over de gelezen alinea of tekst: is dit de manier om de leerling te leren de inhoud van een tekst daadwerkelijk te begrijpen?

Eigen verhalen maken

Verschillende onderzoeken laten zien dat het zelf schrijven van fictie een effectieve invloed heeft op het leesproces en verhaalbegrip (Janssen & Van den Bergh, 2010) en dat leerlingen creatief schrijven ook erg leuk vinden, vooral als ze aan elkaar hun verhalen mogen voorlezen (Remkes & Raijmakers, 2004). Na het afronden van de lessenserie Angstzweet heeft elke leerling zelf een spannend verhaal geschreven op basis van criteria die de leerlingen met aan de hand van geanalyseerde modelteksten zelf hebben opgesteld.

De grootste angst van elke leerling

De lessenserie begint met het lezen van de prologen van twee jeugdthrillers van Cis Meijer 'Val' en 'Verdoofd'. In een groeps- of klassengesprek beleven leerlingen de prologen door zich af te vragen wat er door de hoofdpersoon heen gaat, wat zij op dat moment ruikt, voelt, ziet, proeft en hoort. Dit koppelen de leerlingen aan hun eigen 'angstervaring', die ze ook opschrijven en waarbij ze zichzelf dezelfde vragen stellen. In de volgende les delen de leerlingen in groepjes van vier hun angsten met elkaar. Vervolgens kiezen de leerlingen per groepje de grootste angst of combineren angsten. Klassikaal worden de angsten voorgelezen en volgt een gesprek over de vraag wat deze angstige situatie of beleving zo eng maakt. De docent noteert de criteria die leerlingen noemen en zorgt dat leerlingen deze criteria op papier krijgen.

"De leerlingen kiezen per groepje de grootste angst."

De modelende docent

In de derde les modelt de docent het lezen van een gedeelte van het korte verhaal 'Een hangmat vol beloften' van Rom Molemaker en benoemt tekstkenmerken zoals ritme, tempo, vooruitwijzingen, de rol van tijd, plaats, enzovoorts. De docent stelt daarbij hardop vragen aan zichzelf: Waardoor blijf ik lezen of ga ik bepaalde vragen stellen? Waarom staat er een bierglas op tafel? Donkere wolken staan toch meestal voor onheil? De exact genoemde tijdstippen 10.29, 10.31, 10.46 uur, wat doet dat met mij als lezer? Hé, door deze vooruitwijzing weet ik meer dan de personages… Al met al maakt de docent door te modelen duidelijk wat het verhaal zo spannend maakt.

Vervolgens lezen leerlingen zelfstandig een kort verhaal van jeugdboekenschrijvers Buddy Tegenbosch of Tanja de Jonge. Er volgt, eerst in groepjes en later klassikaal, een uitwisseling van de spannende fragmenten. In het klassikale gesprek dat volgt, benoemen leerlingen zelf expliciet de tekstkenmerken die voor spanning zorgen. Dat levert sterke kenmerken op, zoals:

  • Een spannend verhaal bevat een cliffhanger.
  • Er zit een geheim in het verhaal dat ik wel weet maar de hoofdpersoon niet (als hij het maar op tijd te weten komt).
  • De omgeving (begraafplaats, kamer met wierook) is spannend en griezelig.
  • Het gevoel en de gedachten van de personages worden uitgebreid beschreven.
  • Er zitten onheiltekens in het verhaal (kapot glas, regen).
  • …. 

De schrijvende leerling

In de vierde les schrijvende leerlingen samen met de docent het begin van een spannend verhaal: de fase van begeleide inoefening. Leerlingen maken met de docent eerst samen het verhaalskelet (kenmerken van personages, tijd, plaats, ruimte, objecten). De docent gebruikt daarbij de succescriteria van een spannend verhaal zoals die in de vorige les zijn opgesteld. Vervolgens schrijven de leerlingen individueel hun eigen verhaal af, gebruikmakend van hun opgeschreven groepsangst en de succescriteria. Een van de leerlingteksten wordt in de les erna door de docent klassikaal voorgelezen en met de leerlingen besproken.

"Dit heb ik zo vaak gezien op films. Ik wil niet dood worden gevonden in een enge kelder met rare instrumenten waar je kippenvel van krijgt. Ik ren harder en probeer de persoon af te schudden."

Daarbij komen vragen aan bod als: 'Waarom heeft de schrijver hiervoor gekozen?' en 'Kan het ook anders?' Leerlingen geven vervolgens in groepjes feedback op elkaars verhalen aan de hand van de criteria en geven aan of ze de gekregen feedback gaan toepassen of niet. Wat volgt is een revisie van hun verhaal.

Het spannendste verhaal

Als docent wil je dat leerlingen inzicht krijgen in hun eigen leerproces. In de laatste les vergelijken de leerlingen daarom eerst alleen en daarna in tweetallen hun eerste versie en de revisie aan de hand van een leerdriehoek. In de bovenhoek schrijven de leerlingen wat zij het leukst/meest spannend vinden aan hun verhaal, in de twee vakken eronder beschrijven ze wat de twee grootste  aanpassingen zijn in hun revisie. In de drie vakken daaronder noemen ze drie dingen die ze tijdens de lessenserie Angstzweet hebben geleerd. De docent heeft verschillende mogelijkheden om de lessenserie af te sluiten. Zo kunnen leerlingen hun verhalen aan elkaar voorlezen. Van de verhalen kan een klassenbundel gemaakt worden. De klas kan aan de hand van de criteria het spannendste verhaal selecteren voor de schoolkrant of -website. Dit verhaal kan ook ingestuurd worden bij een verhalenwedstrijd. Na de lessenserie kan ook de koppeling naar het lezen van een boek zo gemaakt worden. De boeken van Cis Meijer, Daniëlle Bakhuis, Mirjam Mous, Mel Wallis de Vries en Helen Vreeswijk zijn bijzonder spannend.

Een bewezen effectieve aanpak

Er is veel onderzoek gedaan naar didactieken van lees- en schrijfonderwijs gedaan, onder andere door Burnes en Joyce (1991) die de stappen uit de onderwijsleercyclus beschrijven:

  • Oriëntatie op het onderwerp en de schrijftaak, bijvoorbeeld in een onderwijsleergesprek.
  • Tekstanalyse waarbij via modeling en samen ontdekken de docent laat zien hoe een tekst(fragment) is opgebouwd en welke taalkenmerken typerend zijn voor de tekst.
  • Gezamenlijk, begeleid schrijven van een (deel van de) tekst.
  • Zelfstandig schrijven van een tekst.
  • Peer- en/of docentfeedback op de geschreven tekst en het schrijven van een revisie.

Het samen lezen en analyseren van spannende verhalen, het zelf opstellen van criteria en zelfstandig of met elkaar schrijven levert niet alleen prachtige verhalen op waarin allerlei technieken om spanning op te wekken succesvol zijn toegepast, maar ook verhalen waaraan leerlingen duidelijk plezier beleven. Bovendien ontwikkelen leerlingen zo al doende hun literaire leesvaardigheid.

‘Leuk je weer te zien mooierd’ zegt hij met een grijns aan het eind. Van walging en woede spuug ik op hem. Hij staat boos op en loopt weg. ‘Fuck you Benjamin!!!’ schreeuw ik naar hem. Waarom moet dit mij overkomen? Ik wou hem nooit meer zien! Ik haat jou Benjamin, ik zal je het nooit vergeven.


Caroline Wisse-Weldam is docente Nederlands en taalcoördinator op het St-Gregorius College in Utrecht, werkt samen met o.a. St. Lezen, CED-groep en Taal doet meer en is auteur van PLOT26.

De lessenserie Angstzweet is ontwikkeld binnen het project 'Geïntegreerd lees- en schrijfonderwijs' van SLO. SLO ontwikkelt momenteel een website met meer informatie, lessuggesties, beproefde lessenseries en het ontwerpinstrument om zelf geïntegreerde taallessen te ontwikkelen. In tussentijd kunt u contact opnemen met Gerdineke van Silfhout.

De YA-thrillers Verdoofd en Val van Cis Meijer zijn uitgegeven bij De Fontein.

De korte verhalen 'Een hangmat vol beloften' van Rom Molemaker, 'Voor vrienden door het vuur' van Buddy Tegenbosch en 'Een ongelukkig tijdstip' van Tanja de Jonge zijn speciaal voor PLOT26 geschreven.

Silfhout, G. van (2016). ‘Ik ren harder en probeer de persoon af te schudden.’
Geraadpleegd op 24-06-2017,
van http://wij-leren.nl/integratie-lezen-schrijven-literatuur-lessenserie.php

Gerelateerd

Visie op literatuuronderwijs
Lezen, schrijven, praten, vragen stellen en nog meer vragen stellen
Gerdineke van Silfhout
Mindmap maken
Mindmap maken - systeemdenken in de klas
Jan Jutten
Spellen en stellen
Leren stellen en niet vergeten correct te spellen - Het succes van de zelfcorrectietraining
Anna Bosman
Begrijpend lezen
Begrijpend lezen is kwestie van denken
Karin van de Mortel
Begrijpend lezen vak
Begrijpend lezen als vak afschaffen?
Paul Filipiak
Schrijven en lezen
Lezenderwijs leren schrijven, en andersom
René Leverink

Leerstijlen
Heeft een didactische aanpak gebaseerd op cognitieve voorkeuren van leerlingen effect op de leesvaardigheid (begrijpend lezen...
Voorwaarden voor begrijpend lezen
Hoe effectief is het gebruik van leesstrategieën voor het verbeteren van begrijpend lezen van zwakke lezers in het vmbo?
Vliegwielen begrijpend lezen po
Vliegwielen voor begrijpend lezen in het basisonderwijs
Begrip door zelftoetsen
Beter begrip van informatie in teksten door zelftoetsen
Leesbegrip zaakvakken po
Training van instructie leesbegrip in leeslessen en geschiedenislessen basisonderwijs
Begrijpend lezen po
Ontwikkeling van begrijpend lezen in het basisonderwijs
Woordenschat leesbegrip
Rol van de woordenschat bij de ontwikkeling van begrijpend lezen
Verhaalbegrip kleuters met ICT
Verhaalbegrip van kleuters met ICT en digitale boeken
Vmbo leerlingen
Lees- en schrijfontwikkeling van vmbo-leerlingen: de rol van betrokkenheid bij lezen en schrijven op school
Aanpak begrijpend lezen
Effectieve aanpak van begrijpend lezen op het basisonderwijs – OnderwijsBewijs
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]

Stel je onderwijsvraag

Leren in de 21e eeuw - gratis e-book

Lezen en schrijven



Inschrijven nieuwsbrief



Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.