Ruimtelijk inzicht GIS
Algemeen
Leeromgevingen Gemotiveerde leerhouding Basisonderwijs met/zonder basis Systeemdenken en denkgewoonten Systeemdenken 21e eeuw Effectief onderwijs Filosoferen doe je zo Het Grote Vindingrijkboek Onderwijsmythes Onderwijs moet boeien Onderwijs slaat door Teach like a Champion Tiener college Leerlijnen vergelijken
Communicatie
Didactisch coachen 1 Didactisch coachen 2 Didactisch coachen 3 Gebruik animaties po Animaties natuur po Animaties rekenen po Animaties taal po
Klassenmanagement
Orde en aandacht Didactische werkvormen Grote en kleine groep Klassenmanagement Soepele lesovergang Vinger opsteken Zelfstandig werken
Instructie
Directe instructiemodel 4C/ID-model Expliciete Directe Instructie Humor in de klas Competenties Leren van fouten Mindmap maken Bewust bezig zijn met taal
Onderwijskwaliteit
Factoren die de Cito-eindtoets beinvloeden
Sociaal
Drama voor groepsvorming
Taal
Tweetalig onderwijs en schoolprestaties
Coöperatief leren
Coöperatief leren Coöperatieve werkvormen Onderzoekend leren
Leren
Leerbevorderende feedback Formatieve toetsing Nakijken en feedback Bewegend leren
Lezen
Fonemisch bewustzijn Voorwaarden voor begrijpend lezen Lezen en schrijven Leesmotivatie bevorderen Mentale voorstellingen Visie op literatuuronderwijs SLIM in het sbo Leesvaardigheid praktijkonderwijs Leesprestaties groep 6 po 2016
Samenwerken
Didactische vormgeving Excellentie Communities kennis over onderwijs Samenwerken met STIP
Schrijven
Schrijfonderwijs basisschool Lezen en schrijven vmbo Schrijfmateriaal
Differentiatie
Differentiatievormen Differentiatie adaptief onderwijs Differentiatie proces Opdrachtgestuurd leren Differentiatie methodiek Differentiatie Differentiatie zelfregulatie (1) Differentiatie zelfregulatie (2) Efficiënte differentiatie Feedback prestaties Individueel maatwerk vo MEGAband Leerstof hoogbegaafden Leerstofjaarklassensysteem Middenmoot als vertrekpunt Didactische impulsen OGO
Onderwijssysteem
Klassengrootte
Jonge kind
Fase jonge schoolkind Kleuters en vrij spel Basisontwikkeling en OGW Het vrije spel
Beroepsonderwijs
Werkplekleren in het beroepsonderwijs
Techniek
Practicum als onderwijsactiviteit
Passend onderwijs
Adaptief onderwijs SBO Hogere orde denken
Visies
Adaptief onderwijs Basisontwikkeling bij OGO Ervaringsgericht onderwijs Lerend werken Ontwikkelingsgericht onderwijs Ontdekkend leren Waardengedreven onderwijs
Jean Piaget
Jean Piaget Piaget: objectpermanentie Piaget: epistemologie Piaget: empirisme Piaget: leertheorie
Exacte vakken
Digitale Wiskunde Omgeving HAVO VWO Vernieuwend bètaonderwijs
ICT
Digitale didactiek 2 Mediawijsheid in curriculum Games voor leerlingen met concentratieproblemen Digitale didactiek

 

Hoe kan het onderwijs met succes formatieve toetsing inzetten?

Geplaatst op 19 juli 2016

Samenvatting

Formatieve toetsing heeft als doel het leerproces te verbeteren. Daartoe wordt regelmatig vastgesteld hoe leerlingen zich ontwikkelen. Op grond van de bevindingen bepaalt de leraar hoe het leerproces het beste vorm kan krijgen. Cruciaal bij formatieve toetsing is het geven van feedback. Dit versterkt de motivatie van leerlingen en geeft richting bij hun verdere ontwikkeling. Formatieve toetsing wordt niet alleen door de leraar uitgevoerd, ook self-assessment en peer-assessment zijn goed mogelijk. Voorwaarden voor effectieve formatieve toetsing zijn: betekenisvolle toetsen, regelmatige toetsing, professionele docenten, betrokken leerlingen en een toetscultuur die is gericht op onderwijsverbetering.

In het onderwijs maken we onderscheid tussen summatief toetsen en formatief toetsen. Summatief toetsen wordt gedaan om de leerprestaties van leerlingen te beoordelen en op basis daarvan te beslissen over het vervolg van de schoolloopbaan (selectie, classificatie, plaatsing, certificering). Een voorbeeld is het examen in het voortgezet onderwijs. Formatief toetsen heeft als doel te bepalen hoe het leerproces van de leerling het beste vorm kan krijgen. Kenmerkend is dat het frequent plaatsvindt en op verschillende manieren kan worden uitgevoerd. Niet alleen door middel van genormeerde toetsen, maar ook aan de hand van observaties en interacties tussen leerlingen en leraar.
Kortom: summatief toetsen gebeurt na het leren, om de opbrengst van het onderwijs vast te stellen, formatief toetsen tijdens het leren, om het leerproces te verbeteren.

Formatief toetsen kan gebeuren op een zeer informele manier, geïntegreerd in de dagelijkse lespraktijk, of op een meer formele manier, met genormeerde toetsen, op vastgestelde momenten. In de literatuur worden drie benaderingen van formatief toetsen onderscheiden:

  • Opbrengstgericht werken: het systematisch verzamelen en analyseren van gegevens over de vorderingen van leerlingen, om op basis daarvan het onderwijs te kunnen verbeteren.
  • Assessment for Learning: dagelijkse praktijk, waarbij leraren aan de hand van verschillende informatiebronnen, zoals gesprekken en observaties, bepalen wat het niveau is van leerlingen en hoe die leerlingen zich verder kunnen ontwikkelen.
  • Diagnostisch toetsen: leerbehoeften van leerlingen identificeren, om gericht de ontwikkeling te kunnen stimuleren.

Resultaten van formatief toetsen

Over de effecten van formatief toetsen kunnen we weinig stellige uitspraken doen. De definitie van formatief toetsen is namelijk niet eenduidig en de kwaliteit van het verrichte onderzoek laat vaak te wensen over. Verder zijn er niet binnen elke sector voldoende onderzoeken uitgevoerd. Vooral in het mbo is het aantal onderzoeken schaars.

Toch is uit onderzoek wel iets te destilleren over de effectiviteit van formatieve toetsen. Van alle kenmerken van formatief toetsen is de rol van feedback het meest onderzocht. Feedback kan worden gegeven door een leraar, door medeleerlingen, door ouders of door leermiddelen. Volgens een overzichtsstudie is (positieve) feedback een van de krachtigste methoden om leren te stimuleren. Vooral het geven van aanwijzingen en het versterken van gewenst gedrag zijn effectief. Dit vergroot de intrinsieke motivatie van leerlingen om leerdoelen te behalen. Positieve feedback is gericht op de taak, is overzichtelijk, specifiek, eenvoudig, objectief en afgestemd op het bereiken van doelen.

Formatief toetsen kent niet uitsluitend schriftelijke varianten. Observaties, het stellen van vragen en zogenaamde toetsdialogen zijn eveneens waardevolle methoden. Het leren wordt gestimuleerd als leraren open vragen stellen, vragen naar wat een leerling denkt, en aansluiten bij verschillende soorten kennis (beschrijvend, procedureel, schematisch).

Leerlingen zijn vaak goed in staat om hun eigen werk en dat van hun medeleerlingen te beoordelen. Self-assessment en peer-assessment zijn effectieve methoden van formatieve toetsing. De verklaring daarvoor is dat leerlingen verantwoordelijk worden gemaakt voor hun eigen leerproces en zichzelf leren reguleren.

Condities voor formatief toetsen

  • Toetsen moeten betekenisvol zijn en aansluiten bij het curriculum, de leerdoelen en het niveau van de leerlingen.
  • Formatieve toetsing gebeurt frequent, tenminste eens in de zes weken. Regelmatige feedback bevordert de motivatie van leerlingen.
  • Vaardigheden van leraren die bijdragen aan de effectiviteit van formatieve toetsing zijn: bedreven in toetsafname en interpretatie, feedback kunnen geven, samenwerken en het betrekken van leerlingen bij het toetsproces.
  • Een actieve rol van leerlingen draagt bij aan een hogere motivatie en betere prestaties. Ook vaardigheden om self-assessment en peer-assessment uit te voeren zijn van waarde, vooral het geven van opbouwende feedback.
  • Een positieve contextfactor is een toetscultuur gericht op het verbeteren van het onderwijs. De schoolleider speelt een belangrijke rol bij het stimuleren van een dergelijke cultuur.

Uitgebreide beantwoording

Opgesteld door: Anne Luc van der Vegt en Frans Ronteltap

Vraag

Op welke wijze, met welk doel en met welk resultaat kunnen we met succes formatieve toetsing inzetten in het onderwijs?

Kort antwoord 

Formatieve toetsing heeft als doel het leerproces te optimaliseren. Daartoe wordt regelmatig vastgesteld hoe leerlingen zich ontwikkelen met betrekking tot de onderwijsdoelen. Op grond van de bevindingen bepaalt de leraar hoe hun leerproces het beste vorm kan krijgen. Cruciaal bij formatieve toetsing is het geven van feedback. Dit versterkt de motivatie van leerlingen en geeft richting bij hun verdere ontwikkeling. Formatieve toetsing wordt niet alleen door de leraar uitgevoerd, ook self-assessment en peer-assessment zijn effectief. Voorwaarden voor effectieve formatieve toetsing zijn: betekenisvolle toetsen, frequente toetsing, professionele docenten, betrokken leerlingen en een toetscultuur die is gericht op onderwijsverbetering.

Toelichting antwoord 

Recentelijk zijn twee Nederlandse overzichtsstudies uitgevoerd naar formatieve toetsing, in opdracht van het NRO: Voorwaarden voor effectieve formatieve toetsing (Sluijsmans, Joosten-ten Brinke & Van der Vleuten, 2013; Schildkamp, Heitink, Van der Kleij, Hooglan, Dijkstra, Kippers & Veldkamp, 2014). Deze studies vormen in belangrijke mate de basis voor het onderstaande antwoord.

Wat is formatief toetsen?

In het onderwijs maken we onderscheid tussen ‘summatief’ toetsen en ‘formatief toetsen’. Summatief toetsen wordt gedaan om de leerprestaties van leerlingen te beoordelen en op basis daarvan te beslissen over het vervolg van de schoolloopbaan (selectie, classificatie, plaatsing, certificering) (Sanders, 2011). Een voorbeeld is het examen in het voortgezet onderwijs. Formatief toetsen heeft als doel te bepalen hoe het leerproces van de leerling het beste vorm kan krijgen. Kenmerkend is dat het frequent plaatsvindt en op verschillende manieren kan worden uitgevoerd. Niet alleen door middel van genormeerde toetsen, maar ook aan de hand van observaties en interacties tussen leerlingen en leraar.
Kortom: summatief toetsen gebeurt na het leren, om de opbrengst van het onderwijs vast te stellen,
formatief toetsen tijdens het leren, om het leerproces te optimaliseren.

Formatief toetsen: drie benaderingen

Formatief toetsen kan gebeuren op een zeer informele manier, geïntegreerd in de dagelijkse lespraktijk, maar ook op een meer formele manier, met genormeerde toetsen, op vastgestelde toetsmomenten. In de literatuur worden drie benaderingen van formatief toetsen onderscheiden (Van der Kleij, Vermeulen, Schildkamp & Eggen): 
Opbrengstgericht werken (OGW): het systematisch verzamelen en analyseren van gegevens over de vorderingen van leerlingen, om op basis daarvan het onderwijs te kunnen verbeteren. 
Assessment for Learning (AfL): dagelijkse praktijk, waarbij leraren aan de hand van verschillende informatiebronnen, zoals gesprekken en observaties, om te bepalen wat het niveau is van leerlingen en hoe ze zich verder kunnen ontwikkelen.
Diagnostisch toetsen: leerbehoeften van leerlingen identificeren, om gericht de ontwikkeling te kunnen stimuleren.

Resultaten van formatief toetsen

Over de effecten van formatief toetsen kunnen we weinig stellige uitspraken doen. Daarvoor zijn verschillende redenen: de definitie van formatief toetsen is niet eenduidig, de kwaliteit van het verrichte onderzoek laat vaak te wensen over. Verder zijn er niet binnen elke sector voldoende onderzoeken uitgevoerd. Met name in het mbo in het aantal onderzoeken schaars. Toch is uit het onderzoek wel iets te destilleren over de effectieve elementen binnen het formatieve toetsen:
Feedback – Van alle kenmerken van formatief toetsen is de rol van feedback het meest onderzocht.
Feedback kan worden gegeven door een leraar, door medeleerlingen, door ouders of door leermiddelen. Volgens een overzichtstudie van Hattie (1999) is feedback een van de krachtigste methoden om leren te stimuleren. Vooral het geven van aanwijzingen en het versterken van gewenst gedrag (reinforcement) zijn effectief. Dit versterkt de intrinsieke motivatie van leerlingen om leerdoelen te behalen. Vooral positieve feedback is effectief. Een review van Shute (2007) levert een aantal tips op voor feedback bij toetsing. Effectieve feedback is gericht op de taak, overzichtelijk, specifiek, eenvoudig, objectief, gericht op het bereiken van doelen.
Toetsen door middel van gesprekken – Formatief toetsen wordt niet uitsluitend schriftelijk gedaan.
Observaties, het stellen van vragen en zogenaamde ‘toetsdialogen’ zijn waardevolle methoden. Het leren wordt gestimuleerd als leraren 1) open vragen stellen, 2) vragen naar wat een leerling denkt, 3) aansluiten bij verschillende soorten kennis (beschrijvend, procedureel, schematisch) (Torrance & Pryor, 2011). Een klassikale vorm van mondeling is de ‘toetsdialoog’ met een interactief karakter of ‘reflectieve lessen’.
Self-assessment en peer-assessment – Leerlingen zijn vaak goed in staat om hun eigen werk en dat van medeleerlingen te beoordelen. Self-assessment en peer-assessment zijn effectieve methoden van formatieve toetsing (Ayala et al., 2008; Brookhart, 2007). De verklaring daarvoor is dat leerlingen verantwoordelijk worden gemaakt voor hun eigen leerproces en zichzelf leren reguleren.

Condities voor formatief toetsen

In de literatuurreview van Schildkamp e.a. (2014) vier condities genoemd voor formatief toetsen.

  1. Toets – Toetsen moeten vooral betekenisvol zijn en goed aansluiten bij het curriculum, leerdoelen en niveau van de leerlingen. Dat levert valide bevindingen op.
  2. Frequentie – Formatieve toetsing gebeurt bij voorkeur frequent, tenminste eens in de zes weken. Regelmatige feedback bevordert namelijk de motivatie van leerlingen (zie hierboven, bij ‘Resultaten van formatief toetsen’).
  3. Leraar – Vaardigheden van leraren die bijdragen aan de effectiviteit van formatieve toetsing zijn: vaardigheid in toetsafname en interpretatie, feedback kunnen geven, samenwerken en het betrekken van leerlingen bij het toetsproces.
  4. Leerling – Een actieve rol van leerlingen draagt bij aan een hogere motivatie en betere prestaties. Ook vaardigheden om self-assessment en peer-assessment uit te voeren zijn van waarde, met name het geven van constructieve feedback.
  5. Context – Positieve contextfactoren zijn een toetscultuur, gericht op het verbeteren van het onderwijs. De schoolleider speelt een belangrijke rol bij het stimuleren van een dergelijke cultuur.

Geraadpleegde bronnen

  • Ayala, C. C., Shavelson, R. J., Ruiz-Primo, M. A., Brandon, P. R., Yin, Y., Furtak, E. M., & Young, D. B. (2008). From formal embedded assessments to reflective lessons: The development of formative assessment studies. Applied Measurement in    Education, Vol. 21, pp. 315-334.
  • Hattie, J. A. (1999). Influences on student learning (Inaugural professorial address, University of Auckland, New Zealand).
  • Hattie, J. & Timperley, H. (2007). The power of feedback. Review of Educational Research, Vol. 77, No. 1, p. 81-112.
  • Schildkamp, K., Heitink, M., Van der Kleij, F., Hoogland, I., Dijkstra, A., Kippers, W. & Veldkamp, B. (2014) Voorwaarden voor effectieve formatieve toetsing. Een praktische review. Enschede: Universiteit Twente.
  • Sluismans, D., Joosten-ten Brinke, D. & Van der Vleuten, C. (2013). Toetsen met meerwaarde. Een reviewstudie naar de effectieve kenmerken van formatief toetsen. Review studie uitgevoerd in opdracht van en gesubsidieerd door NRO-PROO.
  • Torrance, H. & Pryor, J. (2001). Developing formative assessment in the classroom: Using action research to explore and modify theory. British Educational Research Journal, Vol. 27, No. 5, pp. 615- 631.
  • Van der Kleij, F., Vermeulen, J.A., Schildkamp, K. & Eggen, T. (2013). Towards an integrative formative approach of data-based decision making, assessment for learning, and diagnostic testing. In 26th International Congress for School Effectiveness  and Improvement, ICSEI 2013.

Gerelateerd

Kindvolgmodel: terug naar de kern!
Kindvolgmodel: terug naar de kern!
Minder invullen, meer weten
De lerende school 
Leerwinst formatief toetsen
Grotere leerwinst door begeleiding leerkrachten bij gebruik formatieve toetsen
Annemieke van Nifterik
Grip op leesbegrip
Beter toetsen en evalueren van lezen met begrip
Karin van de Mortel
Leren zichtbaar maken
Leren zichtbaar maken - John Hattie
Arja Kerpel
DTT niet formatief
Wat kunnen we met de Diagnostische Tussentijdse Toets?
Karen Heij

Cijfers geven
Welk effect heeft cijfers geven op de motivatie?
E-portfolio’s
Dragen e-portfolio’s in het basisonderwijs bij aan meer leerwinst, metacognitie en zelfsturing?
Feedback en motivatie
Kan feedback motivatie en resultaten van studenten positief beïnvloeden?
Factoren die de Cito-eindtoets beinvloeden
Welke factoren spelen een rol bij de resultaten van de Cito-eindtoets of de centrale eindtoets PO?
Formatieve toetsing
Hoe kan het onderwijs met succes formatieve toetsing inzetten?
Online-oefenprogramma's
Hoe en hoe vaak zou je een leerling moeten belonen in een online oefenprogramma om de leerling zo goed mogelijk te motiveren ...
Nakijken en feedback
Heeft het nakijken van schriften zin?
Strategieën voor zelfregulering
Hoe kunnen leerlingen de regie over hun eigen leerproces voeren?
Formatief toetsen po
Selfassessment voor formatief toetsen van basisschoolleerlingen
Toetsen-leertrajecten
Gebruik van toetsen bij het plannen van leertrajecten
Begrip door zelftoetsen
Beter begrip van informatie in teksten door zelftoetsen
Leren met zelftoetsen
Samenhang expertiseniveau leerling bij leren met zelftoetsen
Leren van teksten
Zelftoetsen voor het effectiever leren van teksten
Computer Adaptieve Oefentoetsen
Onderwijsdifferentiatie met Computer-Adaptieve Oefentoetsen met docentenfeedback
Samenstelling klas
Samenstelling van de klas en cognitieve en sociaal-emotionele uitkomsten
Opbrengstgericht werken
Opbrengstgericht werken: van beleidsspeerpunt tot de uitvoering in de groep
Voorwaarden formatieve toetsing
Voorwaarden voor effectieve formatieve toetsing – reviewstudie
Kwaliteit toetsen
Kwaliteit van toetsen
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.