Het prachtige risico van onderwijs – Gert Biesta

Machiel Karels

Projectleider wij-leren.nl | onderwijsadviseur bij De lerende school

  

machiel@delerendeschool.nl

  Geplaatst op 1 juni 2015

Karels, M. (2015). Het prachtige risico van onderwijs – Gert Biesta.
Geraadpleegd op 24-01-2017,
van http://wij-leren.nl/gert-biesta-het-prachtige-risico-van-onderwijs.php

Gert Biesta reflecteert op de zwakke kracht van het onderwijs aan de hand van een aantal invalshoeken en pedagogische thema’s. Hij wil hiermee een taal ontwikkelen waarmee de processen van onderwijs en vorming op een nieuwe manier doordacht kunnen worden.

Kwalificatie, socialisatie en subjectificatie

Vragen over goed onderwijs moeten altijd beantwoord worden in relatie tot wat men er mee wil bereiken. Onderwijs dat zijn naam waardig is, richt zich op zowel kwalificatie en socialisatie als op subjectificatie.

Onderwijspedagogische processen zijn altijd werkzaam in deze drie overlappende domeinen.

  • Kwalificatie betreft het verwerven van kennis, vaardigheden en houding.
  • Socialisatie draait om de manieren waarop we via onderwijs deel worden van bestaande tradities en praktijken.
  • Subjectificatie gaat over emancipatie en vrijheid en over de verantwoordelijkheid die daarmee gepaard gaat. 

“Onderwijs is noodzakelijkerwijs gericht op de vrijheid en zelfstandigheid van degenen die onderwezen worden.”

Zwakke manieren

Onderwijs wat aandacht geeft aan de bovengenoemde domeinen kan alleen opereren op zwakke, existentiële manieren en niet op krachtige, metafysische werkwijzen. De term ‘zwak’ verwijst naar het feit dat onderwijspedagogische processen en praktijken niet op een machineachtige manier werken. Deze zwakke kracht van onderwijs moet niet worden gezien als een probleem wat moet worden opgelost, maar juist als een dimensie die onderwijs onderwijspedagogisch maakt.

Het risico van onderwijs

Deze zwakke manieren nemen een ‘risico’ met zich mee. Tenzij je alle onvoorspelbaarheid uit het onderwijs wil uitbannen. Elk handelen in het onderwijs neemt namelijk hoe dan ook een risico met zich mee. Dit risico bestaat omdat het in het onderwijs niet gaat om het vullen van een vat, maar om het ontsteken van een vuur. Onderwijs is geen interactie tussen robots, maar een ontmoeting tussen mensen. Leerlingen zijn geen objecten die moeten worden getraind en gedisciplineerd, maar het zijn handelende en verantwoordelijke subjecten, individuen. 

Zonder dit risico van onderwijs krijg je sociale reproductie van makke objecten. Maar als we het risico van onderwijs willen nemen en omarmen, komt er ruimte voor het ‘in de wereld komen’ van vrije en unieke individuen.

“Als we alle risico uit het onderwijs verbannen, is er een grote kans dat we het onderwijs zelf elimineren”.

Zeven thema’s

Het boek biedt een reeks van perspectieven op een hoofdthema, in plaats van de ontvouwing van een strakke betooglijn. Deze zeven thema’s zijn: scheppen, communicatie, lesgeven, leren, emancipatie, democratie, virtuositeit. Ze worden hieronder kort beschreven.

1. Scheppen

De ‘daad’ van schepping door middel van onderwijs moeten we niet begrijpen als het in het bestaan brengen van ‘zijn’, maar eerder als ‘zijn’ tot het leven te brengen.

Je kunt schepping dus benaderen vanuit een krachtige, metafysische benadering of vanuit een zwakke, existentiële benadering. Bij de eerste benadering speelt dwang een rol. Bij de 'zwakke' benadering gaat het om een domein van betekenis, significantie, moraliteit en ethiek. Op deze manier wordt subjectiviteit een ethische gebeurtenis.

2. Communicatie

Echte onderwijscommunicatie is een radicaal open en ongedetermineerd proces. Onderwijs functioneert door middel van communicatie. Maar hoe werkt communicatie precies?

In dat verband kun je communicatie opvatten als een logistiek proces waarin het louter gaat om het overbrengen van informatie van zender naar ontvanger. Je kunt communicatie echter ook zien als een generatief proces van participatie waarin de dingen gezamenlijk worden gemaakt.

Dit laatste perspectief ziet onderwijscommunicatie als een open proces wat altijd een risico in zich heeft. Haal je dit risico weg, dan verliest de communicatie het dialogisch potentieel en daarmee de mogelijkheid om recht te doen aan alle deelnemers.

3. Lesgeven

De ervaring van ‘onderwezen worden’ kan niet worden geproduceerd door de leraar. Het lesgeven is in zekere zin het geven van een geschenk waarover een leraar niet beschikt.

De leraar moet niet zozeer gezien worden als mede-lerende of al facilitator van het leren, maar als iemand die iets nieuws toevoegt aan de onderwijssituatie. 

Lesgeven is dus niet aan de onderwijssituatie ondergeschikt, maar overstijgt deze. Dit vereist een zekere transcendentie. Leraren zijn op deze manier geen vervangbare hulpbronnen voor het leren, maar zij hebben iets te bieden en deinzen niet terug voor ongemakkelijke waarheden.

4. Leren

Het idee van leren moeten we ‘denaturaliseren’, zodat het niet langer macht over ons heeft en het weer iets kan worden waar wij macht over hebben.

Wanneer we praten over leren in termen van individualistische processen, raken de vragen over inhoud, bedoeling en relatie gemakkelijk uit het zicht. Leren wordt daarmee een plicht die macht over ons heeft.

Leren is niet simpelweg een natuurlijk proces wat volledig buiten onze controle ligt. De cruciale kwestie is of het aan ons is om te beslissen of we leren of niet, of we de lerende identiteit op ons nemen of niet. Het gaat er om dat we de kracht niet toekennen aan de plicht van het systeem van het leren, maar zelf de keuze maken om te leren en om dit leren zo krachtig of zwak te maken als we willen.

5. Emancipatie

Bij emancipatie gaat het om de vraag of en hoe het onderwijs kan bijdragen aan de vrijheid van de mens. Emancipatie kan echter op verschillende manieren opgevat worden.

Emancipatie hoeft namelijk niet slechts te draaien om een krachtige interventie waarin een persoon kan worden vrijgemaakt om zo gelijkheid voor te brengen. Het kan daarentegen juist een proces zijn waarin emancipatie wordt ‘gegrepen’ door degenen die handelen vanuit een vooronderstelling van gelijkheid. Op deze manier ligt de autonomie bij de persoon waar de emancipatie voor is bedoeld.

Daarnaast kan ook emancipatie opgevat worden als een 'zwak' proces waarbij de uitkomsten niet simpelweg geproduceerd kunnen worden door degenen die de emancipatie voorstaan.

6. Democratie

Democratie moet worden beschouwd als een modus van existeren die georiënteerd is op de verschijning van vrijheid.

Het is in het onderwijs belangrijk dat er ruimte is waarin vrijheid kan verschijnen. Er moet een ontmoetingsplaats zijn waar mensen kunnen handelen. Dit vraagt om een publiek domein met een bepaalde kwaliteit, omdat vrijheid alleen kan verschijnen onder de conditie van pluraliteit. 

Kinderen moeten op enig moment kunnen 'politiek existeren'. Dat betekent: gezamenlijk in pluraliteit existeren. Dus eendrachtig handelen, zonder pluraliteit uit te wissen. Scholen hebben de taak om processen van reflectie en leren in te voegen in dit politiek existeren van kinderen.

7. Virtuositeit

Onderwijs is geen kwestie van het volgen van recepten, maar het verlangt leraren die in staat zijn om wijze onderwijspedagogische oordelen te vellen over wat wenselijk is in het onderwijs.

Er moet niet over onderwijs gedacht worden in termen van wetenschappelijk bewijs of competenties. Het is belangrijker om te benadrukken wat de cruciale rol is van het onderwijspedagogische oordeel binnen altijd nieuwe, open en onvoorspelbare situaties. 

Deze onderwijspedagogische wijsheid is met name van belang om te kunnen bevatten dat onze onderwijshandelingen nooit slechts een herhaling zijn van wat er in het verleden is gebeurd, maar altijd radicaal openstaan voor de toekomst.
Deze oordeelvorming moet niet worden begrepen als een vaardigheid of competentie, maar eerder als een kwaliteit die de hele onderwijsprofessional karakteriseert.

Recensie

Gert Biesta is een onderwijsfilosoof van hoog niveau die goed in beeld heeft waar het in het onderwijs om dient te gaan. Hij is in staat gebleken om een onderwijspedagogische theorie van formaat neer te zetten. 

Deze kracht van Gert Biesta is tevens z'n zwakte als het gaat over de toegankelijkheid van zijn werk. Het onderwijsfilosofische niveau waarop hij schrijft en het jargon wat hij hanteert, maken het niet altijd gemakkelijk om zijn gedachtegang te volgen.

Op het brede grondvlak in het onderwijs is er veel behoefte aan snelle tips en handige adviezen voor de praktijk van alledag. Biesta ageert tegen deze recepten die gebaseerd zijn op 'wat werkt' in de praktijk, omdat ze voorbijgaan aan de unieke en specifieke situatie van elk onderwijsproces. Curieus genoeg kunnen deze leerkrachten met het boek 'Het prachtige risico van onderwijs' niet meteen zoveel in de directe praktijk voor de klas. Dit boek vraagt namelijk om afstand nemen en reflecteren en is geen praktijkgids met beknopte handelingssuggesties. In dat opzicht roeit Biesta tegen de brede stroom van het onderwijs in. Dat is erg nuttig, maar hij zal niet meteen een grote aanhang krijgen op de werkvloer.

Met zijn theorie van kwalificatie, socialisatie en subjectificatie brengt hij een broodnodig evenwicht aan in de huidige cultuur van meten en afrekenen waarin de nadruk met name op de kwalificatie van leerlingen ligt.

Tevens breekt Biesta een lans voor de professionaliteit van de leraar als tegenhanger van het al te methodisch werken en het slaafs volgen van handelingssuggesties en standaardrecepten. Juist de zwakke kant van het onderwijs vraagt om virtuositeit van leraren die wijs zijn in het vellen van onderwijspedagogische oordelen!

Aanbevolen voor iedere zichzelf respecterende onderwijsgevende die krachtig vorm wil geven aan het prachtige risico van onderwijs.

Verder kijken

Bestellen

N.a.v. Biesta, Gert. (2015). Het prachtige risico van onderwijs. Uitgeverij Phronese. ISBN 9789490120085.  € 24,95. Het boek kan besteld worden via

Karels, M. (2015). Het prachtige risico van onderwijs – Gert Biesta.
Geraadpleegd op 24-01-2017,
van http://wij-leren.nl/gert-biesta-het-prachtige-risico-van-onderwijs.php

Gerelateerd

Uitblinken in je vak
Uitblinken in je vak
Scholing als middel om de autonomie van leraren te versterken
De lerende school 
Professionele vrijheid
Professionele vrijheid in het onderwijs
Machiel Karels
Leraren en leerlingen
De betekenis van leraren en leerlingen voor elkaar
Luc Stevens
Leren en onderwijzen
Over leren en onderwijzen
Luc Stevens
Professionalisering
De leraar die zichzelf ontwikkelt of zelfprofessionalisering
Luc Stevens
Leerkracht centrale factor
Leerkracht, grijp uw vak!
Albert de Boer
Subjectificatie
Persoonsvorming of subjectificatie? Een poging tot verdere verheldering
Gert Biesta
Wereldgericht onderwijs
Kind, school, wereld: een pleidooi van Gert Biesta voor wereldgericht onderwijs
Machiel Karels
Biesta reflectie
Reflecties bij Het prachtige risico van onderwijs van Gert Biesta
Harm Klifman
Leerkrachtgedrag
Pedagogisch en didactisch handelen
redactie
Externe hulpverleners
De rol van externe hulpverleners
Peter de Vries
Teamcommunicatie
Teamcommunicatie in een lerende school
Jan Jutten
Persoonlijk leren
Effectief differentiëren, individualiseren en personaliseren in de 21e eeuw
Jos Cöp
Ondernemende pedagogen
Ondernemende pedagogen gezocht!
Bert Kalkman
Wereldgericht onderwijs
Wereld-gericht onderwijs: vorming tot volwassenheid
Gert Biesta
Het Alternatief
Het Alternatief - weg met de afrekencultuur in het onderwijs!
Machiel Karels
Essential Schools
The Essential Schools in de VS - scholen die je leren wie je bent
Machiel Karels
3000 jaar denkers over onderwijs
3000 jaar denkers over onderwijs
Machiel Karels
Brede vorming
Brede vorming maakt onderwijs mooier en completer
Alex de Bruijn
Verantwoordelijkheid nemen
Geef de leerkracht zijn vak terug!
Luc Stevens
Platform #onderwijs2032
Het platform #onderwijs2032: hun eerste advies
Casper Hulshof
Stellingen #2032
Goed onderwijs in 2032? Vijf stellingen!
Machiel Karels
Lezend in Biesta
Lezend in Biesta
Harm Klifman
21st century skills
21st century skills: terug naar de leraar als pedagoog
Hans van Rijn
Interne sturing
Stop marginalisering in het onderwijs
Marjoke Hinnen
Curriculum geen visie
Een curriculum is nog geen visie
Gert Biesta
Transformeren
Stop met innoveren! Ga in transitie
Marjoke Hinnen

Duobanen
Wat is bekend over duobanen in het onderwijs?
Sturen kwaliteit po
Ongemak van Autonomie: Sturen van onderwijskwaliteit in het primair onderwijs
Individueel maatwerk vo MEGAband
Individueel maatwerk in voortgezet onderwijs (MEGAband)
Veranderaanpak leerKRACHT 2013 2014
Evaluatieonderzoek veranderaanpak leerKRACHT 2013-2014
Educational governance
Het ongemak van autonomie, onderwijsbeleid tussen vrijheid en verantwoording
Kwaliteitsbeleid
Educational governance: strategie, ontwikkeling en effecten
Onderwijskwaliteit po 2009 2012
Onderwijskwaliteit in het basisonderwijs in de periode 2009-2012
Omgaan met excellentie po
Omgaan met excellentie in het primair onderwijs
Schoolgrootte
Effecten van schoolgrootte op de schoolorganisatie, de kwaliteit van het onderwijsproces en de leerprestaties
Functioneren besturen po
Functioneren van besturen in het primair onderwijs
Streven naar kwaliteit po
Het streven naar kwaliteit in scholen voor primair onderwijs
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]

NOT 2017

Reviews ontwikkelingsmateriaal

Het prachtige risico van onderwijs



Inschrijven nieuwsbrief


Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.