Onderwijs2032
Onderwijs2032 professionalisering Stellingen #2032 Curriculum geen visie Time-out 2032 Platform #onderwijs2032 Vreemde talen onderwijs Overdenkingen Schnabel I Nationaal curriculum
Algemeen
Schoolorganisatie Leerstofjaarklassensysteem is failliet! Kindgericht onderwijs Formatieve assessment Nederlands onderwijsstelsel Leren zichtbaar maken Onderwijsverslag 2013-2014 Schooladvies 10 vragen bij OGW Brede school Schoolopbrengsten essentie Condities buitenschoolse opvang Essential Schools Meritocratie en scholen Teamgrootte mbo In zeven stappen naar zinvol leren Leeropbrengsten gebruiken Kleine scholen Doorstroom mbo-hbo Normjaartaak Onderwijs idealisten Onderwijskansenbeleid Onderwijssysteem en creativiteit Onderwijsverslag 2012/2013 OGW in 4 niveaus Pijnpunten basisonderwijs Samenlevingsgerichte school Onderwijstijdschrift JSW Effecten brede scholen Bouwstenen verandercapaciteit Werkdrukbeleving Opgestapelde veranderingen Implementatie wet OKE Onderwijsakkoord 2013
bestuur
Functioneren LCTI Invloed sturingsdynamiek VO/MBO Luisterend bestuur
LVS
Begrip door zelftoetsen Functionele toetsvragen Update Citonormen Cito hernormering Citoscore hanteren Citoscore misverstanden Cito spelling toets 1 DTT niet formatief Formatief toetsen Formatief evalueren Leerwinst formatief toetsen Leren van toetsen GAS methodiek De inspectie gaat mank Toetsing en motivatie Kwaliteit toetsen Leerlingvolgsysteem Leren van data Toetsuitslag interpreteren Objectief beoordelen Computer Adaptieve Oefentoetsen Toetsvormen Schoolvaardigheidstoets spelling Formatief toetsen po Cito spelling toets 2 Minder standaardtesten Teaching to the test Een sober leerlingvolgsysteem Testen voor het LVS Toetsen en hulp(middelen) Waarde cito-toets Naar een goede toets Update normeringen Volgen van de ontwikkeling Voorwaarden formatieve toetsing Wegcijferen door toetsen Referentieniveaus po
LVS - DLE
Uitleg DLE DLE geschiedenis DLE kritiek weerlegd
LVS - Eindtoets
Centrale eindtoets Onderwijsinspectie eindtoets Gevolgen verplichte eindtoets Eindtoets overbodig Route 8 en IEP eindtoets Gelijke kansen Verplichting Eindtoets ongewenst Eindtoets Engels
LVS - Kleuters
Groep 1 en 2 niet toetsen Kleuters en inspectie Kleuters toetsen Kleuters zonder cito Stop de kleutertest
LVS - leestoetsen
Voorbereiden op toetsen Leesrijpheid toetsen Leesrijpheid deel 1 Leesrijpheid deel 2 Leesrijpheid deel 3 Data analyse Grip op leesbegrip Woordenschattoets
Ouders
Ouderbeleid achterstandsleerlingen Ouderparticipatie nieuwe leren Ouderbetrokkenheid schoolbeleid po Participerende ouders Studiekeuze vmbo
profiel
Dalton kernwaarden Identiteit school Marktgerichte school Open dag school School met pit School profileren Schoolprofilering Website verbeteren Schoolinterieur Social media school
Onderwijskwaliteit
Lerarenvaardigheden in gepersonaliseerd onderwijs Onderwijstijd Brede vorming Groepsgrootte Schoolgrootte Onderwijsachterstandenbeleid Kwaliteit in de klas Ontwikkeling kwaliteitszorg Kwaliteitszorg onderzoek Kwaliteitszorg po Onderwijskwaliteit po 2009 2012 Educational governance Sturen kwaliteit po Opbrengstgericht werken Overladenheid Perspectieven kwaliteit Publicatie eindtoets Streven naar kwaliteit po Onderwijsontwikkeling Visitatie onderwijs 2 Visitatie onderwijs 1
Sociaal
Sociale context scholen
Samenwerken
Lerende netwerken Duobanen
Differentiatie
DifferentiŽren is te leren
Leiding geven
Balans in basisbehoeften Schoolleider als hitteschild HRM schoolprestaties Visie en kernwaarden Leiderschap tonen Leidinggeven autonomie Pedagogisch leiderschap Luisteren bij leiderschap Sturen door luisteren Responsief leiderschap AOC Schoolleider als regisseur Positie schoolleider Stakeholders Teamontwikkeling Onderwijskundig leiderschap
Onderwijssysteem
Uitgangspunt van leren 21st century skills Persoonlijk leren Doorstroom groene beroepskolom Resultaten arbeidsmarkt Continurooster Kleuterverlenging Onderwijsstelsels Keuze vervolgopleiding mbo Gemeentelijke beleid Invloed kwartiertjesrooster op taakgerichtheid leerlingen Leerplan in beeld nieuwe leren po Leerlingpopulatie en resultaten Vier centrale functies onderwijs Schoolkenmerken cognitieve prestatie Ontwikkeling van kinderen bij loslaten leerstofjaarklassensysteem Adaptief onderwijs
Burgerschap
Burgerschapsonderwijs
Nieuwsbrief
Nieuwsbrief 2017 - 1 - 11
Schoolontwikkeling
Duurzaam onderwijs Beleid zwakpresterende school po Duurzame schoolontwikkeling Lokale Educatie Agenda LEA Organiseren gepersonaliseerd leren Gepersonaliseerd leren Kwaliteitszorg po Kwaliteitszorg innovatie Leernetwerken po Leeromgeving De lerende school Onderwijs- en schoolontwikkeling Ontwikkelen van wijsheid
Beroepsonderwijs
Aansluiting overgangen po/vo en vmbo/mbo Werken en leren Formatieve beoordeling docenten Verpleegkundig onderwijs evalueren Ontwikkeling vakmanschap Publieke waarde MBO Groene mbo duurzaamheid
Problemen
Onderwijsachterstandenbeleid periode 2005 2009 Onderwijsachterstanden OAB Onderwijsachterstanden 1988 2002 Onderwijsachterstandenbeleid vve/po
VO en MBO
groepsgrootte werkbeleving docenten effecten studenten mbo WetenschapsoriŽntatie Integratie wiskunde Passend Onderwijs IMPROVE methode metadenken Nederlands leerprestaties Motivatie leerlingen Motivatie onderwijs in groepen Motivatie onderbouw vo Professionele leergemeenschappen Professionele leergemeenschappen Schoolkeuze havo/vwo Management en organisatie Motivatie verhogen TIME Wiskundige denktactiviteit Leren van teksten Heterogene brugklas
VVE
Aansluiting VVE en schoolloopbaan Beleid onderwijsachterstanden PO Onderwijsachterstandenbeleid Effecten vroegschoolse educatie Gemeenten schoolbesturen Effectiviteitskenmerken Doelgroepkinderen
Passend onderwijs
Onderwijszorgroute Clusteren van leerlingen Integratie Downsyndroom Vroegtijdig verwijzen Handelingsgericht passend onderwijs Instrumenten passend onderwijs Integratie onder Rugzak beleid OPP en IQ Rugzakbeleid LGF Luc Stevens over passend onderwijs Onafhankelijkheid CvI s Kwaliteit met NSCCT Ontwikkeling voorwaarden Ontwikkelingsperspectief OPP als groeimodel Regionale Expertise Centra Passend onderwijs Brede school en integratie Integratieklas ZML Kengetallen vervolgmeting Inzet klassenassistent Leerkracht en Passend Onderwijs Passend onderwijs VO Regionale ontwikkeling Ruimte voor leraren Zorgstructuren po/vo Aanpak po/vo Bureaucratie leerlingenzorg Weer Samen Naar School Toelaatbaarheid
Engels
Tweetalig onderwijs TTO schoolprestaties
Arbeidsvoorwaarden
Functiemix en salaris
ICT
digitale geletterdheid mediawijsheid computervaardigheden praktijkonderwijs

 

Zijn leerlingen die op jongere leeftijd naar speciaal basisonderwijs (sbao) of speciaal onderwijs (so) worden verwezen succesvoller dan leerlingen die later zijn verwezen?

Geplaatst op 18 april 2016

Samenvatting

Leer- of gedragsproblemen vroegtijdig onderkennen, is in het voordeel van leerlingen, zo blijkt uit verscheidene onderzoeken. Hoe eerder de problemen worden gesignaleerd, des te eerder kan worden begonnen met interventies. Dit geldt voor zowel leer- als gedragsproblemen. Dit wil niet zeggen dat deze behandeling het beste kan plaatsvinden in het speciaal basisonderwijs (sbao) of speciaal onderwijs (so). Voor hun leerresultaten zijn veel leerlingen er juist bij gebaat om in het reguliere onderwijs te blijven. Keerzijde is dat het reguliere onderwijs het zelfvertrouwen en de motivatie van sommige leerlingen geen goed doet.

Vroege signalering en snelle interventies bieden betere kansen op een gunstige ontwikkeling van kinderen, blijkt uit diverse onderzoeken. Internationaal onderzoek wijst uit dat vroegtijdige interventies bij leer- en gedragsproblemen een positieve invloed hebben op het gedrag van het kind en, op de langere termijn, op de schoolloopbaan en de socio-economische status. Vooral interventies binnen het onderwijs zijn effectief. Leerproblemen die op school zijn geconstateerd, kunnen daar het beste worden behandeld, niet in een aparte behandelsetting.

Bij problemen op het gebied van lichamelijke, psychische of sociale ontwikkeling, kan vroeg ingrijpen erger voorkomen. Ook Nederlands onderzoek wijst daarop. Een effectieve aanpak bestaat uit een combinatie van goed klassenmanagement, positieve gedragsinterventies en gedragsondersteuning.

Vroegtijdige onderkenning en behandeling betekent niet dat kinderen daarvoor naar het sbao of so moeten. Behandelingen kunnen ook worden uitgevoerd in een reguliere setting, maar vragen dan wel om extra professionaliteit en een intensievere aanpak.

Speciaal of regulier onderwijs

Zijn kinderen met een specifieke ondersteuningsbehoefte beter af in het reguliere basisonderwijs, het sbao of het so? Voor hun leerprestaties lijken ze beter af te zijn in het reguliere onderwijs. Risicoleerlingen in het sbao ontwikkelen zich wat betreft hun taal- en rekenprestaties gemiddeld minder gunstig. Ook leerlingen met een indicatie voor speciaal onderwijs zijn vaak beter af in het reguliere onderwijs. Kinderen met een indicatie voor cluster 4 die naar het so gaan, hebben een grotere achterstand op de gebieden technisch en begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, dan vergelijkbare leerlingen in het reguliere onderwijs.

Hoger prestatieniveau

Hoe kunnen we verklaren dat veel leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften (toch) beter af zijn in het reguliere onderwijs? Ten eerste is het gemiddelde prestatieniveau in het reguliere onderwijs hoger en kunnen deze leerlingen zich optrekken aan de anderen. Voor zover bekend gaat dit niet ten koste van de beter presterende leerlingen.

Een andere verklaring is dat de kwaliteit van het sbao en het so de afgelopen jaren te wensen overliet. De Inspectie van het Onderwijs heeft dit in het verleden geconstateerd. Recent meldde de Inspectie dat de kwaliteit sterk is verbeterd in het sbao (2013) en so (2013, 2014).

Zelfvertrouwen en motivatie

Kinderen met een cognitieve beperking vergelijken zichzelf met hun klasgenoten zonder beperkingen. Op grond daarvan kunnen ze negatieve denkbeelden ontwikkelen over zichzelf (Smeets e.a., 2007).
Niet bij alle leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften neemt hun zelfvertrouwen en motivatie af. Voor kinderen met een licht verstandelijke handicap is op psychosociaal gebied na vier jaar geen verschil tussen leerlingen in het speciaal onderwijs en in het reguliere onderwijs (Peetsma e.a., 2001).

De verklaring hiervoor is dat deze kinderen hun prestaties niet vergelijken met hun klasgenoten; ze beseffen dat ze ‘anders’ zijn. Dit geldt niet voor kinderen met specifieke leerstoornissen of gedragsmoeilijkheden. Zij hebben een gemiddelde intelligentie en zien de ‘gemiddelde’ basisschoolleerling dus wel als referentiegroep. Dat die vergelijking voor hen niet gunstig is, lijkt nadelig te zijn voor hun psychosociale ontwikkeling (Peetsma e.a., 2001).

Terug verwijzen

Het idee van vroegtijdige verwijzing naar het sbao of so is dat er uiteindelijk meer leerlingen teruggaan naar het regulier onderwijs. Maar of dat gebeurt is niet bekend. Wel weten we dat het percentage terugverwijzingen over de gehele linie gering is. Vanuit het sbao stromen de meeste leerlingen door naar lwoo of pro, vanuit het so naar een andere so/vso-school.

Uitgebreide beantwoording

Opgesteld door: Anne Luc van der Vegt
Vraagsteller: coördinator van een samenwerkingsverband passend onderwijs PO

Vraag

Is er een relatie tussen het moment van verwijzing naar speciaal basisonderwijs (sbao) of speciaal onderwijs (so) en succes in het vervolg van de schoolloopbaan?

Zijn leerlingen die op jongere leeftijd worden verwezen succesvoller dan leerlingen die op latere leeftijd verwezen zijn?

Antwoord

Het wetenschappelijke debat over de voor- en nadelen van vroegtijdige verwijzing naar het speciaal onderwijs word al langer dan een halve eeuw gevoerd. Al in de jaren vijftig benadrukten sommige experts het belang van vroegtijdige onderkenning van leerproblemen en vroegtijdige verwijzing naar speciaal onderwijs. Anderen wezen erop dat ‘trage’ leerlingen juist gebaat zijn om niet te snel te worden verwezen. Dat geeft hen de gelegenheid om de achterstand nog in te halen (Van Bemmelen, 1959).

Hoewel er verscheidene onderzoeken zijn waarbij de ontwikkeling van leerlingen in basisonderwijs, sbao en so met elkaar wordt vergeleken, is er geen onderzoek bekend dat rechtstreeks antwoord geeft op de gestelde vraag.
We bespreken daarom achtereenvolgens verschillende aspecten van de vraag, en bekijken vervolgens of we op basis daarvan een conclusie kunnen trekken. We onderscheiden de volgende deelvragen:

  1. Wat zijn de voor- en nadelen van vroegtijdige signalering van specifieke ondersteuningsbehoefte?
  2. Welke verschillen zien we tussen leerlingen in het regulier basisonderwijs, sbao en so wat betreft: a) leerprestaties, b) sociaal-emotionele ontwikkeling, c) schoolloopbaan.

We bespreken achtereenvolgens de genoemde aspecten. In de conclusies combineren we de bevindingen tot een antwoord op de gestelde vraag.

Vroegtijdige onderkenning leer- en gedragsproblemen

Vroege signalering en snelle interventies bieden betere kansen op een gunstige ontwikkeling van kinderen, blijkt uit diverse onderzoeken. Internationaal ondezoek wijst uit dat vroegtijdige interventies bij leer- en gedragsproblemen een positieve invloed hebben op het gedrag van het kind en, op de langere termijn, op de schoolloopbaan en de socio-economische status (Glascoe, 1997). Vooral interventies die worden ingezet binnen het onderwijs zijn effectief (Ramey & Ramey, 1998). Als leerproblemen worden geconstateerd op school, kunnen ze het beste in het onderwijs worden behandeld, niet in een aparte behandelsetting.

Vroeg ingrijpen bij problemen op het gebied van lichamelijke, psychische of sociale ontwikkeling, kan (ergere) problemen voorkomen. Ook Nederlands onderzoek wijst daarop. Vroegtijdige onderkenning is van belang, bij zowel taalstoornissen als gedragsproblemen. Als bij kinderen op 2-jarige leeftijd wordt vastgesteld dat ze een taalstoornis hebben en daarop behandeling volgt, neemt het aantal kinderen dat speciaal onderwijs nodig heeft met een derde af (Van Agt, 2011). Ook bij gedragsproblemen is een vroegtijdig ingezette aanpak effectief, waarbij het accent ligt op preventie. Een effectieve aanpak bestaat uit een combinatie van effectief klassenmanagement, positieve gedragsinterventies en gedragsondersteuning (Van Tuijl, 2009).

Vroegtijdige onderkenning en behandeling betekent niet dat kinderen worden doorverwezen naar het sbao of so. Behandelingen kunnen ook worden uitgevoerd in een reguliere setting, maar vragen dan wel om extra professionaliteit en een meer intensieve aanpak.

Speciaal of regulier onderwijs

Zijn kinderen met een specifieke ondersteuningsbehoefte beter af in het reguliere basisonderwijs, het sbao of het so? We kijken achtereenvolgens naar de a) leerprestaties, b) de sociaal-emotionele ontwikkeling (zelfvertrouwen en motivatie) en c) de schoolloopbaan van leerlingen: hoe vaak komt terugverwijzing naar het reguliere onderwijs voor?

Een beperking van de studies die we hier bespreken is dat ze weliswaar een vergelijking mogelijk maken tussen de schooltypen, maar geen zicht geven op de voor- en nadelen van vroegtijdige verwijzing. Onderzoek dat specifiek daarop betrekking heeft, hebben we niet aangetroffen.

A) Leerprestaties

Presteren leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften beter in het sbao of so dan in het regulier basisonderwijs? Naar deze kwestie zijn in Nederland recentelijk enkele studies verricht. Daarbij is een vergelijking gemaakt tussen leerlingen met vergelijkbare problematiek in verschillende schooltypen. Het lijkt erop dat veel van deze leerlingen beter af zijn in het reguliere onderwijs. Risicoleerlingen die worden verwezen naar het sbao ontwikkelen zich wat betreft hun taal- en rekenprestaties minder gunstig dan vergelijkbare leerlingen die het regulier basisonderwijs blijven volgen (Jepma, 2003).

Ook leerlingen met een indicatie voor speciaal onderwijs zijn vaak beter af in het regulier onderwijs. Kinderen met een indicatie voor cluster 4 die naar het so gaan, hebben een grotere achterstand op de gebieden technisch en begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde, dan vergelijkbare leerlingen in het regulier onderwijs (Stoutjesdijk & Scholte, 2009).

Niet voor alle leerlingen geldt dit in gelijke mate. Onderzoek wijst erop dat vooral de leerlingen met een laag IQ er profijt van hebben als ze naar een reguliere school gaan in plaats van een sbao- of so-school. Dit geldt bijvoorbeeld ook voor leerlingen met Down (De Graaf 2005). Voor leerlingen met een specifieke leerstoornis geldt dit voordeel niet (Smeet e.a., 2007).

Hoe kunnen we verklaren dat veel leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften (toch) beter af zijn in het reguliere onderwijs? In de eerste plaats moeten we bedenken dat het gemiddelde prestatieniveau in het regulier onderwijs hoger is. Het voordeel daarvan is dat kinderen met extra ondersteuningsbehoeften zich kunnen optrekken aan het niveau van de andere leerlingen. Voor zover bekend gaat dit niet ten koste van de prestaties van de beter presterende leerlingen (Ruijs, Peetsma & Van der Veen, 2009). Een andere verklaring is dat de kwaliteit van het sbao en het so de afgelopen jaren te wensen overliet. De Inspectie van het Onderwijs heeft dit in het verleden geconstateerd. Recentelijk heeft de Inspectie geconstateerd dat de kwaliteit sterk is verbeterd in het sbao (2013) en so (2013, 2014).

B) Zelfvertrouwen en motivatie

Bij de vergelijking tussen regulier onderwijs, sbao en so kijken we niet alleen naar leerprestaties, maar ook naar de sociaal-emotionele ontwikkeling. Het is namelijk denkbaar dat leerlingen met leerproblemen in het regulier onderwijs veel negatieve ervaringen opdoen, doordat ze achterblijven ten opzichte van hun klasgenoten. Dit kan ten koste gaan van hun zelfvertrouwen en motivatie.

Dit wordt inderdaad door onderzoek bevestigd. Kinderen met een cognitieve beperking vergelijken zichzelf met hun klasgenoten zonder beperkingen; op grond daarvan kunnen ze negatieve denkbeelden ontwikkelen over zichzelf (Smeets e.a., 2007).

Ander onderzoek wijst uit dat de competentiebeleving van ‘rugzakleerlingen’ in het reguliere onderwijs minder goed was dan die van rugzakleerlingen in het sbao (Kroesbergen e.a., 2010). Afname van zelfvertrouwen en motivatie geldt niet voor alle leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften. Voor kinderen met een licht verstandelijke handicap is op psychosociaal gebied na 4 jaar geen verschil tussen kinderen in het speciaal onderwijs en in het regulier onderwijs (Peetsma e.a., 2001). De verklaring hiervoor is dat deze kinderen hun prestaties niet vergelijken met hun klasgenoten; ze beseffen dat ze ‘anders’ zijn. Dit geldt niet voor kinderen met specifieke leerstoornissen of gedragsmoeilijkheden. Zij hebben een gemiddelde intelligentie en zien de ‘gemiddelde’ basisschoolleerling dus wel als referentiegroep. Dat die vergelijking voor hen niet gunstig is, lijkt nadelig te zijn voor hun psychosociale ontwikkeling (Peetsma e.a., 2001).

C) Schoolloopbaan na het speciaal onderwijs of speciaal basisonderwijs

Een reden om leerlingen vroegtijdig te verwijzen naar sbao of so is dat dit de kans vergroot dat ze terugkeren naar het regulier onderwijs. Of dit gebeurt, is uit onderzoek naar schoolloopbanen niet precies te destilleren. Wel zijn er kengetallen beschikbaar over de doorstroom van alle leerlingen samen (vroeg of laat verwezen) uit het sbao en so naar andere schooltypen(CBS, 2014).

Daaruit weten we dat terugverwijzing vanuit sbao naar bao tamelijk zeldzaam is. Van de leerlingen die jaarlijks uitstromen uit het sbao, gaat slechts 2% naar het basisonderwijs. De meeste sbao-leerlingen stromen door naar praktijkonderwijs (pro) of vmbo met leerwegondersteuning (lwoo) (69%).

Vanuit het so stroomt 7 procent van de leerlingen door naar het basisonderwijs, 10 procent naar het sbao. Twee derde stroomt door naar een andere school voor so of vso.

Conclusie

Wanneer leer- of gedragsproblemen vroegtijdig worden onderkend, is dat in het voordeel van de leerlingen, blijkt uit verscheidene onderzoeken. Hoe eerder de problemen worden gesignaleerd, des te eerder kan worden begonnen met interventies. Dit geldt voor zowel leer- als gedragsproblemen. Op basis van onderzoek kunnen we niet stellen dat deze behandeling het beste kan plaatsvinden in het sbao of het so. Als we kijken naar de leerresultaten, zijn veel leerlingen er juist bij gebaat om in het regulier onderwijs te blijven. De keerzijde is dat deelname aan het reguliere onderwijs het zelfvertrouwen en motivatie van veel leerlingen geen goed doet.

We weten niet of bij een vroegtijdige verwijzing naar het sabo of so resulteert in een groter aantal terugverwijzingen naar het regulier onderwijs. Wel weten we dat het percentage terugverwijzingen over de gehele linie gering is. Vanuit het sbao stromen de meeste leerlingen door naar lwoo of pro, vanuit het so naar een andere so/vso-school.

Geraadpleegde bronnen

  1. H.M.E. van Agt (2011). Language disorders in children. Impact and the effects of screening. Rotterdam: Erasmus Universiteit. http://repub.eur.nl/pub/22726/110316_Agt,%20Heleen%20Marie%20Elisabeth%20van.pdf
  2. Allan, J., & Brown, S. (2001). Special Schools and Inclusion. Educational Review, 53, 2, 199-207.
  3. Van Bemmelen, J. M. (1959). Onaangepast gedrag bij gehandicapte kinderen, Tijdschrift voor Buitengewoon Onderwijs en Orthopaedagogiek, 39, 1-12.
  4. CBS (2014) Ondersteuning en stromen in het passend onderwijs. Factsheet. www.onderwijsincijfers.nl
  5. Glascoe F.P., Foster E.M., Wolraich M.L. (1997). An economic analysis of developmental detection methods. Pediatrics 99(6): 830-837.
  6. Graaf, G. de (2005). ‘Effecten van regulier versus speciaal onderwijs aan kinderen met Downsyndroom’. In: Down+Up, herfst, bijlage bij nr. 71.
  7. Inspectie van het Onderwijs (2013) De staat van het onderwijs; Onderwijsverslag 2011/2012. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs. http://www.onderwijsinspectie.nl/binaries/content/assets/Onderwijsverslagen/2013/onderwijsverslag-2011-2012-printversie.pdf
  8. Inspectie van het Onderwijs (2014). De staat van het onderwijs; Onderwijsverslag 2012/2013. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs. http://www.onderwijsinspectie.nl/binaries/content/assets/Onderwijsverslagen/2014/onderwijsverslag-2012-2013.pdf
  9. Jepma, IJ. (2003). De schoolloopbaan van risicoleerlingen in het primair onderwijs. Amsterdam: UvA. http://dare.uva.nl/record/1/270758
  10. Kooiker, S.E. (red.). (2006). Jeugd met beperkingen. Rapportage gehandicapten 2006. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. https://www.scp.nl/dsresource?objectid=53bd3f17-feea-47b1-921b-ed1f9f2224d9&type=org
  11. Kroesbergen, E. H., Sontag, L., Steensel, R. C. M. van, Leseman, P. P. M. Ven, S. H. G. van der. (2010). Plaatsing van leerlingen met een beperking in het reguliere onderwijs: de ontwikkeling van schoolvaardigheden, competentiebeleving en probleemgedrag. Pedagogische Studiën, 87, 350-366.
  12. Peetsma, T., Vergeer, M., Roeleveld, J., & Karsten, S. (2001). Inclusion in Education: comparing pupils’ development in special and regular education. Educational Review, 53, 2, 125-135.                                                                                               https://emmaleathersenportfolio.wikispaces.com/file/view/Inclusion+in+Education-+comparing+pupils%E2%80%99+development+in+special+and+regular+education.pdf
  13. Pijl, S.J., H. Nakken en P. Edelenbos (1999). Review: Integratie in onderwijs. Groningen: Gion.
  14. Ramey, C. T., & Ramey, S. L. (1998). Early Intervention and Early Experience. American Psychologist, 53, 2, 109-120. https://static.vtc.vt.edu/media/documents/179_-_Early_intervention_and_early_experience.pdf
  15. Ruijs, N. M., & Peetsma, T. T. D. (2009). Effects of inclusion on students with and without special educational needs reviewed. Educational Research Review, 4, 67 - 79.                                                                                                                               https://www.researchgate.net/profile/Nienke_Ruijs/publication/248571719_Effects_of_inclusion_on_students_with_and_without_special_educational_needs_reviewed/links/565d9f1008aefe619b2650c7.pdf
  16. Smeets, E., Veen, van der I., Derriks, M., Roeleveld, J. (2007). Zorgleerlingen en leerlingenzorg op de basisschool. Nijmegen/Amsterdam: ITS/SCO-Kohnstamm Instituut. http://its.ruhosting.nl/publicaties/pdf/r1778.pdf
  17. Stoutjesdijk, R. & Scholte, E.M (2009). Cluster 4 speciaal onderwijs: een vergelijking tussen leerlingen op cluster 4 scholen en cluster 4 rugzakleerlingen. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 48 161-169. http://www.horizon.eu/wp-content/uploads/2012/09/Artiekel-Orthopedagogiek.pdf
  18. Van Tuijl, C. (2009). Uitdagende kinderen tijdig in beeld. Vroegtijdige onderkenning en aanpak van (jonge) risicokinderen. Hengelo: Hogeschool Edith Stein.

Gerelateerd

Passend onderwijs
Passend onderwijs op een basisschool - ondersteuningsplicht
Arja Kerpel
Zorg voor het kind
Zorg voor het kind: passend onderwijs - onderwijsbehoeften
Arja Kerpel
Gelijke kansen
Sociaal milieu nog altijd van invloed op schoolloopbaan
Annemieke van Nifterik
Attitude in de klas
Het belang van attitudes in Passend Onderwijs
Anke de Boer
Brede school en integratie
De Brede School: passend onderwijs en integratie
Anke de Boer

Vroegtijdig verwijzen
Zijn leerlingen die op jongere leeftijd naar speciaal basisonderwijs (sbao) of speciaal onderwijs (so) worden verwezen succes...
Leerlingen met ASS
Hoe kan het V(S)O bijdragen een passend toekomstperspectief bij leerlingen met ASS?
GAS methodiek
GAS geven: doelgericht werken aan taal en lezen in Passend Onderwijs
Instructievormen sbo
Toegesneden instructievormen bij rekenonderwijs op (speciaal) basisonderwijs
Kengetallen vervolgmeting
Passend Onderwijs Ė kengetallen vervolgmeting
Aanpak po/vo
Verschillen in aanpak Passend Onderwijs basis- en middelbare scholen
Passend Onderwijs
MBO voortvarend aan de slag met Passend Onderwijs
Passende professionalisering
Passend onderwijs vraagt om passende professionalisering
Taakspel vso cluster 4
Taakspel in het voortgezet speciaal onderwijs cluster 4
Ontwikkeling voorwaarden
Ontwikkeling van en voorwaarden voor Passend onderwijs
Hulpstructuur rond leraar
Hulpstructuur rond de leraar bij Passend Onderwijs
Regionale ontwikkeling
Regionale ontwikkeling van Passend Onderwijs
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
Schrijf in voor de nieuwsbrief
[extra-breed-algemeen-kolom2]

Volg wij-leren.nl

Volg ons op LinkedIn Volg ons op twitter Volg ons op facebook

Mis geen bijdragen.