De leraar als sociale referent

De term ‘de leraar als sociale referent’  verwijst naar de voorbeeldrol die leraren hebben rondom sociale processen. Leraren geven, vaak zonder het expliciet te bedoelen, richting aan de sociale normen en relaties in hun klas. Leraren sturen niet alleen via instructie of gesprekken, maar ook via kleine, impliciete signalen in hun gedrag en houding. Deze signalen worden door leerlingen feilloos opgepikt en vormen mede de basis voor hoe zij elkaar benaderen.

Een leraar communiceert voortdurend, ook zonder woorden. Denk aan:

• bij wie je in de buurt gaat staan tijdens een uitleg;
• wie je vaker aankijkt of aanspreekt;
• wie je corrigeert en wie je juist ruimte geeft;
• wie je als voorbeeld noemt en wie je (ongemerkt) overslaat.

Leerlingen observeren deze patronen en leiden daaruit af wie ‘in beeld’ is, wie waardering krijgt en wie minder gezien wordt. Zo ontstaan impliciete groepsnormen: als de leraar afstand houdt tot een leerling, kunnen klasgenoten dat gedrag overnemen. Als de leraar zich negatief opstelt tegenover een leerling, kunnen klasgenoten het idee krijgen dat de leraar die leerling niet aardig vindt en die leerling zelf ook minder aardig gaan vinden. Als de leraar juist warmte en betrokkenheid toont bij een kind dat moeite heeft in de groep, groeit de kans dat leerlingen dat ook gaan doen.

Opvallend is dat leerlingen negatieve signalen van de leraar veel sterker en eenduidiger waarnemen dan positieve. Wanneer gevraagd wordt “op wie is de leraar vaak boos?”, noemen leerlingen vrijwel allemaal dezelfde klasgenoot en dat blijkt ook te kloppen met video-observaties. Maar vraag je “wie krijgt vaak een compliment?”, dan lopen de antwoorden uiteen. Positieve interacties vallen dus minder op en worden minder gedeeld binnen de groep. Dat maakt het des te belangrijker om negatieve signalen te beperken en positieve interacties zichtbaar en expliciet te maken.

Een onderzoek waar de invloed van de leraar als sociale referent duidelijk naar voren komt, is het onderzoek van Hendrickx et al. (2017).

In het Figuur hieronder wordt weergegeven hoe de sociale referentietheorie werkt.

Figuur 1. De leraar als sociale referent. 

Wil je deze infographic gratis downloaden in hoge resolutie? Schrijf je dan in voor het kennisdossier 'pesten en klasdynamiek' van de Wij-leren Academie. 

Laatst geactualiseerd op 12 november 2025