Pseudowetenschap op school (1): Common-sensejes tegen dwaalwegen

Een aanpak die logisch klinkt, een professional die vol overtuiging vertelt en ouders die opgelucht zeggen dat er eindelijk iets werkt. Het klinkt al snel betrouwbaar. Toch zegt een overtuigend verhaal nog weinig over de kwaliteit van een methode. Pseudowetenschap herken je vaak pas als je kritische vragen stelt. Hoe reageert iemand op tegengeluid? Waar is de onderbouwing? Welke opleiding heeft de aanbieder gevolgd? En werkte de aanpak werkelijk, of horen we alleen de succesverhalen? Met een paar eenvoudige common-sensevragen prik je vaak verrassend snel door onderwijsdwaalwegen heen.

Enige tijd geleden stelde ik een kritische vraag op LinkedIn aan een dame over een boek dat zij aanprees. Het betrof een boek dat een aanpak voor het leren lezen beschrijft waarbij ik vraagtekens zet, omdat het ver afbuigt van wat we weten uit studies over een efficiënte leesaanpak. Ik stelde een kritische vraag en kreeg antwoord: 'Je kunt niet oordelen, want je hebt het niet gelezen'. Er ontstond wat heen-en-weergeschrijf. Je snapt het misschien al: mijn berichten zijn verwijderd en ik ben geen eerste connectie meer. Het gebeurt vaker en ik vind het zorgelijk omdat het voeren van 'de discussie' onderdeel is van het vak. Als je als professional de discussie vermijdt of afkapt, in hoeverre ben je dan in staat tot reflectie, vraag ik me oprecht af. Het resultaat is namelijk dat vastgehouden wordt aan onjuiste of al gedebunkte inzichten. Men blijft steken en presenteert de dwaalweg, mythe of pseudowetenschap als dé aanpak, dé verklaring, alsof al het andere (het bewezen) dus niet werkt. Daarbij wordt slim ingespeeld op de wanhoop van ouders en soms ook leraren. In sommige gevallen zijn het leraren zelf die een dwaalweg omarmen. Maar: dwaalwegen snijden geen hout en je kunt bij aanhangers zo door hun argumentatie heen prikken.

"Kritische vragen maken zichtbaar hoe stevig een onderwijsaanpak werkelijk is onderbouwd."

Gebruik je common-sense en wees op je hoede als:

• Men geen kritische vragen beantwoordt en deze wegwimpelt met een inhoudloos argument. Dit is hét bewijs dat je met een dwaalweg te maken hebt. Een aantal voorbeelden is: 'ik heb er goede ervaringen mee, voor mij werkt het', 'ik ben ervaringsdeskundige en kan veel beter vertellen hoe het echt zit', 'wetenschappers weten niets van hoe het is voor iemand om X te hebben', 'het is mijn waarheid', 'ik durf verder te kijken, want er is meer dan wetenschap', 'wetenschap is niet zaligmakend' en 'ik ga op mijn gevoel af'.
• De achtergrond van de betrokkenen discutabel is. Bijvoorbeeld: een juf die een cursus heeft gevolgd over de werking van het brein en met allerlei brein-onwaarheden een cursus opzet, een coach van wie niet duidelijk is welke opleiding diegene heeft gevolgd, een methode voor het onderwijs of de jeugdhulp die ontstaan is uit eigen ervaringen of uit ervaringen van een worsteling aangaande het eigen kind. Het is natuurlijk mooi als iemand vanuit ervaring anderen probeert te helpen, maar er is hierdoor nu eenmaal sprake van subjectiviteit. De common-sense hierachter: je wilt je tanden toch graag laten rechtzetten door de orthodontist en niet door de orthopeed? 

"De manier waarop iemand reageert op kritische vragen zegt veel over de betrouwbaarheid van een aanpak."

• Je flink moet zoeken naar de achtergrond van deze 'professional'! Van een aantal aanbieders van dwaalweginterventies ben ik er nog steeds niet achter. Zodra je op informatie stuit, gaat het vaak alleen maar over 'hoe het voor mij begon' en 'toen dacht ik dat anderen er ook geholpen mee zouden zijn'. Soms kom je niet verder dan coach, zoals ik eerder aangaf. Helaas is coach een vrij en niet-beschermd beroep. Iedereen mag zich coach noemen. Common-sense: als je flink moet zoeken, kan van echte expertise geen sprake zijn.
• Je vooral wordt bedolven onder positieve ervaringen van anderen ('en toen zei die moeder huilend dat nog niemand haar dit verteld had' of 'binnen één sessie was de blokkade verholpen') in plaats van onderbouwing en verwijzing naar bewezen effectiviteit. Dit wordt de valkuil van anekdotisch bewijs genoemd. Stel de common-sense vraag: werkte het wel eens niet? Wees op je hoede als het voor iedereen werkte.

"Succesverhalen vormen pas overtuigend bewijs wanneer ook mislukkingen en onderzoeksresultaten worden meegewogen."

• Er sprake is van vooringenomenheid. Er wordt een probleem gepresenteerd en daarvoor is hun methode of aanpak de aangewezen oplossing. Men is heel kundig in het in het licht zetten van eigen 'deskundigheid'. Het klinkt ook goed, logisch of aannemelijk. In hun optiek is de enige oplossing hún oplossing. Er zijn geen negatieve ervaringen bekend. Het bewijs dat wordt aangedragen: de talloze mensen die reeds geholpen zijn. Vaak wordt er geopereerd vanuit een sterk bevestigingsvooroordeel. Deze 'professionals' omringen zichzelf vaak alleen met ja-knikkers en zoeken alleen literatuur die hun eigen ideeën ondersteunt. Ze negeren literatuur met een tegengeluid. Ze zeggen vaak 'je moet wel naar de juiste bronnen kijken'. Dit wordt 'cherry picking' genoemd. Common-sense: wc-eend-gehalte.

"Een methode die altijd als enige oplossing wordt gepresenteerd, vraagt om extra kritische vragen."

• Geen enkele professor, hoogleraar of ander hooggeplaatst wetenschapper (of zijn/haar onderzoeksteam) hierover rept of hier zijn naam aan verbindt of eigen onderzoek naar heeft gedaan. Of als conclusies van bestaande onderzoeken totaal verkeerd geïnterpreteerd worden in faveure van het eigen gelijk. Als het onderzoek niet peer reviewed is of er geen metastudies hebben plaatsgevonden, zouden er ook wat alarmbellen af moeten gaan. Vooringenomenheid onder wetenschappers komt ook voor. Helaas zijn er ook veel studies die niet deugdelijk zijn uitgevoerd of waarbij verkeerde conclusies worden getrokken. Daarom is peer review zo belangrijk: zo houden wetenschappers elkaar scherp. Zo blijft de discussie gaande. En die discussie is nodig om professioneel met je vak bezig te zijn. Daar hoort het krijgen van feedback ook bij, ook feedback die je liever niet had gehoord. Common-sensecheck hierbij: hoe wordt er gereageerd op kritiek? Is dat bijvoorbeeld met 'reageer alleen als je iets positiefs te melden hebt'? Je weet dan zeker dat je met iemand te maken hebt die niet openstaat voor discussie of alleen discussie voert die losstaat van inhoud.
• De ideologie op oude bronnen 'hangt'. De common-sense-vragen zijn dan: Is het ingehaald? Is het misschien tegenbewezen? Is hier door andere wetenschappers wel of niet op voortgeborduurd? Als een ‘oud’ inzicht nergens terugkomt, bijvoorbeeld in verwijzingen, dan heeft de wetenschap zich hiervan afgewend. Inzichten waarover consensus is, vind je vaak terug in referentieslierten in teksten en bronnenlijsten. Common-sense: we doen ook niet meer aan aderlaten.

"Oude inzichten vragen om actuele bronnen en zichtbare aansluiting bij verder wetenschappelijk onderzoek."

Doe je voordeel met deze common-sensejes! Gelukkig zijn er vooraanstaande (gedrags)wetenschappers die ons wijzen op dwaalwegen. Van der Leij (Dit is dyslexie, 2016) en Braams (Handboek Dyslexie, 2019) beschrijven in hun boeken dwaalwegen op het gebied van dyslexie. Walhout (2014) beschreef de wankele basis van beelddenken. Voor de effectiviteit van INPP-reflextherapie en aanverwante interventies is wetenschappelijk bewijs zeer mager. Ook de Davis-methode en veel 'anders leren'-methoden behoren tot de dwaalwegen. De Bruyckere en Kirschner schreven meerdere boeken over onderwijsmythen. Deze boeken zijn ook zeker de moeite waard. Ook meervoudige intelligentie hoort in het rijtje van dwaalwegen thuis. Er is geen theoretische onderbouwing voor de verschillende intelligenties. De onderliggende definiëring strookt niet met wat we inmiddels weten over intelligentie. Het idee dat met specifieke bewegingen (voor oog of lijf) dyslexie verholpen kan worden is ook onjuist. Laat je dus juist informeren. Dat begint al bij wie je de vraag neerlegt.

Zie ook:

- Gratis E-book in PDF: Op de schouders van reuzen

- LinkedIn-post van Paul Kirschner: https://www.kirschnered.nl/2023/10/29/let-op-mythe-alert/

- Een open brief van een aantal vooraanstaande Vlaamse wetenschappers die zich zorgen maken over de opkomst van de reflexintegratie. Ook de Vlaamse (online) kranten (o.a. De Morgen en De Standaard) schreven hierover. 

- Op 7 februari 2024 werd een vergelijkbare brief door vooraanstaande Nederlandse wetenschappers verspreid. Het werd opgepikt door NU.nl. Ook Didactief Online plaatste deze brief. Er is ook een radiofragment beschikbaar met de initiatiefneemster.

- Het antwoord van de Kennisrotonde: Hebben lateralisatieoefeningen effect op ontwikkeling handvoorkeur en taal- en schrijfvaardigheid bij kleuters?

- Blog van Pedro De Bruyckere: over de ophef rondom Bodymap. 

- Filmpje van Paul Kirschner over onderwijsmythen: klik hier om het filmpje te bekijken.

- In juni 2024 is het boek Eigen onderzoek eerst van Adriaan ter Braack uitgekomen waarin hij uitlegt hoe pseudowetenschap terrein wint. 

Meer lezen over pseudowetenschap in het onderwijs?

Esther Monfils schreef Houd pseudowetenschap buiten de schooldeur, een praktische gids die onderwijsteams helpt om kritisch te blijven en onderbouwde keuzes te maken. Bestel het boek hier of lees onze uitgebreide boekbespreking.

Dit artikel verscheen eerder in blogvorm op de website van Esther Monfils.