Heeft een bepaalde wijze van belonen van gewenst gedrag bij kinderen van 4 tot 8 jaar een blijvend effect op een positieve gedragsontwikkeling?

Geplaatst op 11 juli 2024

De opvoeding en begeleiding van kinderen tussen 4 en 8 jaar staat vol met keuzes. Een van de lastigste kwesties is: hoe stimuleer je goed gedrag? Belonen lijkt op het eerste gezicht een logische oplossing. Wie iets goed doet, krijgt iets positiefs terug. Maar de vraag is of belonen ook werkt op de lange termijn. Leidt het tot blijvend gedrag? Of is het een tijdelijke oplossing die vooral afhangt van externe prikkels?

De wetenschap biedt geen eenduidig antwoord. Sommige studies tonen positieve effecten, andere juist geen of slechts kortdurende resultaten. Wat wél steeds terugkomt, is dat de context waarin belonen plaatsvindt cruciaal is. Het gaat niet alleen om het geven van een sticker of compliment, maar om het bredere pedagogische klimaat waarin een kind opgroeit.

Belonen in een breder geheel

In de praktijk gebruiken leraren allerlei strategieën om gewenst gedrag te bevorderen: regels stellen, routines creëren, samenwerken met ouders en natuurlijk ook belonen. Dat belonen effectief kan zijn, staat buiten kijf — mits het op de juiste manier wordt ingezet. Een kind dat zich gezien voelt en weet wat er van hem of haar verwacht wordt, is eerder geneigd zich positief te gedragen.

Maar een losstaande beloning zonder aandacht voor de achterliggende sociale dynamiek werkt vaak maar tijdelijk. Kinderen kunnen dan gedrag gaan vertonen puur omwille van de beloning, zonder het gedrag echt te begrijpen of te internaliseren. Zodra de beloning stopt, verdwijnt ook het gedrag.

Samenwerking en intrinsieke motivatie

Onderzoek wijst erop dat beloningssystemen die gericht zijn op samenwerking en groepsbinding beter werken dan puur individuele, extrinsieke beloningen. In plaats van "je krijgt een sticker als je stil bent", gaat het dan om: "we krijgen samen een compliment omdat we goed hebben samengewerkt". Deze aanpak stimuleert niet alleen zelfregulatie, maar versterkt ook het verantwoordelijkheidsgevoel en het sociale gedrag van kinderen.

Door te focussen op intrinsieke motivatie — het ‘ik wil dit doen omdat het goed voelt’ — in plaats van op externe triggers (‘ik doe dit voor de beloning’), ontwikkelt het kind langduriger gedragsverandering. Belonen is in dat opzicht geen doel op zich, maar een middel dat slim en spaarzaam moet worden ingezet.

Interventies die werken

Verschillende programma’s en aanpakken hebben laten zien dat positief gedrag bij jonge kinderen wel degelijk duurzaam beïnvloed kan worden — mits de focus ligt op sociale vaardigheden, duidelijke verwachtingen en een veilige, positieve sfeer. Drie bekende en bewezen effectieve interventies springen eruit:

1. School Wide Positive Behavior Support (SWPBS)
SWPBS is een schoolbrede aanpak die uitgaat van preventie, positieve bekrachtiging en duidelijkheid. De kern is het creëren van een schoolcultuur waarin gewenst gedrag wordt herkend, benoemd en beloond — maar wel op een manier die recht doet aan de autonomie van het kind. Door schoolbreed regels te hanteren en deze op consistente wijze toe te passen, ontstaat voorspelbaarheid en rust. Uit onderzoek blijkt dat SWPBS leidt tot meer sociale competentie, minder gedragsproblemen en een sterkere schoolbetrokkenheid.

2. Taakspel
Taakspel is een speelse methode die structuur en regels combineert met positieve bekrachtiging. Kinderen spelen in teams en verdienen punten door zich aan klasseregels te houden, zoals stil zijn tijdens instructie of samenwerken. Het spelelement motiveert, maar belangrijker is de gedragsverandering die optreedt doordat kinderen elkaar aanspreken en verantwoordelijkheid nemen. Onderzoek toont aan dat het aantal regelovertredingen daalt en de sfeer in de klas verbetert.

3. Sociaal-emotionele vaardigheidstraining
Gedrag is meer dan regels volgen — het gaat ook om het begrijpen van jezelf en de ander. Trainingen in sociaal-emotionele vaardigheden richten zich op thema’s als zelfbeheersing, empathie, conflictoplossing en omgaan met frustratie. Kinderen leren hun gevoelens herkennen, problemen oplossen en op een passende manier reageren op hun omgeving. Deze aanpak vermindert agressief gedrag en vergroot de sociale weerbaarheid, met name bij kinderen die van huis uit minder ondersteuning krijgen.

Belonen als onderdeel van een breder pedagogisch klimaat

Wat alle effectieve strategieën en interventies gemeen hebben, is dat ze opereren binnen een groter geheel. Belonen op zichzelf is zelden voldoende. Het werkt pas goed als het wordt ingebed in een positief, veilig en ondersteunend pedagogisch klimaat. Een klas waar kinderen zich gewaardeerd voelen, waar duidelijke regels gelden, en waar leerkrachten sensitief en responsief zijn, biedt de ideale voedingsbodem voor gedragsontwikkeling.

Daarnaast is de rol van de leerkracht essentieel. Niet alleen als regelgever of beloner, maar als voorbeeld en veilige haven. Leerkrachten die kinderen vertrouwen geven, luisteren naar hun behoeften en consequent zijn in hun aanpak, creëren een leeromgeving waarin belonen geen truc is, maar een logisch onderdeel van een respectvolle relatie.

Wat kunnen scholen doen?

Om het gedrag van jonge kinderen duurzaam positief te beïnvloeden, is een integrale aanpak nodig. Scholen kunnen de volgende strategieën overwegen:

• Investeer in het pedagogisch klimaat: rust, duidelijkheid, veiligheid en vertrouwen zijn de basis.

• Combineer belonen met sociale doelen: koppel beloningen aan samenwerking, empathie of verantwoordelijkheid.

• Maak gedragsverwachtingen expliciet: gebruik pictogrammen, rituelen of groepsafspraken.

• Gebruik bewezen methoden zoals SWPBS of Taakspel: deze bieden structuur én speelruimte.

• Stimuleer sociaal-emotionele ontwikkeling: bied ruimte voor gesprek, reflectie en het oefenen van sociale vaardigheden.

Conclusie

Belonen van gewenst gedrag kan bijdragen aan de gedragsontwikkeling van kinderen tussen 4 en 8 jaar, maar het effect is afhankelijk van hoe en in welke context het wordt ingezet. Beloningen moeten niet het einddoel zijn, maar onderdeel van een bredere aanpak die gericht is op relatie, structuur en autonomie. Strategieën zoals SWPBS, Taakspel en sociaal-emotionele vaardigheidstraining laten zien dat het mogelijk is om kinderen duurzaam te ondersteunen in hun gedragsontwikkeling — als we verder kijken dan de sticker alleen.

Geraadpleegde bronnen 

• BILD. (2016). The seven key questions about Positive Behaviour Support. Birmingham: BILD: British Institute of Learning Disabilities.
• De Baat, M. & Moerkens, M. (2013). Naar meer wenselijk gedrag op de basisschool.  Utrecht: Nederlands Jeugdinstituut.
• Griffioen, I. (2008). De invloed van Taakspel op het gedrag van leerlingen en leerkrachten. Utrecht: Utrecht University.
• Hoffmann, K.F., Huff, J.D. Patterson, A.S. & Nietfeld, J.L. (2009). Elementary teachers’ use and perception of rewards in the classroom. Teaching and Teacher Education, 25(6),  p. 843-849.
• Kelm, J.L., McIntosh, K. & Cooley, S. (2014). Effects of Implementing School-Wide Positive Behavioural Interventions and Supports on Problem Behaviour and Academic Achievement in a Canadian Elementary School. Canadian Journal of School Psychology, 29(3), p. 195-212.
• Kern, L. & Clemens, N.H. (2007). Antecedent strategies to promote appropriate classroom behaviour. Psychology in the Schools, 44(1), p. 65-75.
• Luiselli, J.K., Putnam, R.F., Handler, M.W. & Feinberg, A.B. (2005). Whole-school positive behaviour support: effects on student discipline problems and academic performance. Educational Psychology, 25(2-3), p. 183-198.
• McIntosh, K., Bennett, J.L. & Price K. (2011). Evaluation of Social and Academic Effects of School-wide Positive Behaviour Support in a Canadian School District. Exceptionality Education International, 21(1), p. 46-60.
• NJi (2021a). School-Wide Positive Behavior Support. Retrieved: 15-11-2021.
• NJi (2021b). Taakspel. Retrieved: 15-11-2021.
• Petermann, F. & Natzke, H. (2008). Preliminary Results of a Comprehensive Approach to Prevent Antosocial Behaviour in Preschool and Primary School Pupils in Luxembour. School Psychology International, 29(5), p. 606-626.
• Vliek, L. & Weide, G. (2011). Sociaal gedrag in de klas: wat als het mis gaat? In Klarus, R. & Wardekker (Eds.), Wat is goed onderwijs? Bijdragen uit de pedagogiek. Amsterdam/Den Haag: Boom uitgevers.
• Wah, F. & Sim, T.N. (2019). Effects of reward pedagogy on spelling scores and prosocial behavDe vraag of belonen van gewenst gedrag bij kinderen tussen 4 en 8 jaar een blijvend positief effect heeft op hun gedragsontwikkeling blijft een complex vraagstuk. Hoewel onderzoek geen eenduidig antwoord biedt, zijn er diverse strategieën en interventies die deels effectief lijken te zijn. Het aanleren van sociaal-emotionele competenties en het creëren van een positief pedagogisch klimaat spelen daarbij een cruciale rol.